Concentratiekamp Neuengamme lag bij Hamburg, Duitsland, en werd in december 1938 opgericht als een subkamp van Sachsenhausen. In juni 1940 werd het een zelfstandig hoofdkamp van de SS. Het kamp diende voornamelijk als werkkamp waar gevangenen onder erbarmelijke omstandigheden dwangarbeid verrichtten, onder meer in een baksteenfabriek en voor de Duitse oorlogsindustrie. De meeste gevangenen waren politieke tegenstanders van het naziregime, verzetsstrijders, Sovjet-krijgsgevangenen, Joden, Roma, homoseksuelen en anderen die als “ongewenst” werden beschouwd. De leefomstandigheden waren extreem slecht: honger, ziekte, mishandeling en zware arbeid eisten tienduizenden levens.
In april 1945 begon de evacuatie van het kamp toen geallieerde troepen naderden. Duizenden gevangenen werden tijdens dodenmarsen of transporten vermoord. Rond 20 april 1945 werden de overgebleven gevangenen op schepen in de Lübecker Bocht gezet, die kort daarna door de Britten werden gebombardeerd, in de veronderstelling dat het vijandelijke doelen waren. Neuengamme werd op 2 mei 1945 door Britse troepen leeg aangetroffen. Het kamp was toen al volledig geëvacueerd. Na de oorlog werden sommige kampbeulen berecht, maar veel daders ontkwamen aan vervolging. Het kampterrein werd lange tijd door het Britse leger gebruikt als gevangenis, waardoor herdenking pas laat op gang kwam. Sinds de jaren ’80 is Neuengamme ontwikkeld tot een belangrijke gedenkplaats en museum.
Meer dan 42.000 mensen overleefden het kamp niet. Tienduizenden mannen uit heel Europa - meer dan de helft van de gevangenen in concentratiekamp Neuengamme - werden tijdens de tweede helft van de oorlog als arbeiders tewerkgesteld in meer dan 60 satellietkampen. Ze werkten in de wapenproductie, bouwden bunkers, verdedigingslinies, industriële installaties en ondergrondse productielocaties, en werden ingezet bij het ruimen van puin en het herstellen van transportroutes.
Het eerste satellietkamp van concentratiekamp Neuengamme, gevestigd bij een wapenfabriek, werd in augustus 1942 in Wittenberge opgericht. Alderney (I. Bad Sassendorf (11. Bremen (II. Lüneburg-Kaland (II. Osnabrück (II. Hamburg-Hammerbrook (II. Wilhelmshaven (II. Alderney (I. Alderney (I. I. Op 22 februari 1943 werd de I. Sinds het najaar van 1942 werden, na de geallieerde bombardementen op steden in West- en Noordwest-Duitsland, concentratiekampgevangenen ingezet in SS-bouwbrigades voor opruimingswerkzaamheden, het bergen van lichamen en het ruimen van bommen. De I. SS-Bouwbrigade op Alderney viel onder het beheer van concentratiekamp Neuengamme. Op 24 juni 1944 werd het commando "geëvacueerd". Op dat moment bevonden zich nog slechts 636 van de oorspronkelijke 1000 gevangenen in het kamp. Tijdens de evacuatie begon een zwerftocht door Frankrijk. Uiteindelijk werd de bouwbrigade in het Frans-Belgische grensgebied ingezet voor de aanleg van lanceerinstallaties voor raketten. De leiding van het buitenkamp was aanvankelijk in handen van SS-Hauptsturmführer Maximilian List, die in maart 1944 werd opgevolgd door SS-Obersturmführer Georg Braun. Het "Hammond Memorial", dat op 18 september 1966 werd ingewijd, is een uitbreiding op particulier initiatief van de familie Hammond van een gedenkteken dat in 1950/51 werd opgericht door de overheid van Alderney (States of Alderney). De familie Hammond financierde de uitbreiding en onderhoudt deze herdenkingsplaats tot op de dag van vandaag.
Neuengamme Concentration Camp
Reisinformatie: Op te vragen bij het Alderney Tourist Office, Victoria Street, St. Madeleine Bunting: The Model Occupation. Karola Frings: Kommunen, Krieg und Konzentrationslager. Willy Kreuzberg: Schutzhäftlinge erleben die Invasion. T. X. H. Pantcheff: Alderney. Fortress Island.
Het buitenkamp Alt Garge bij Bleckede bestond van 24 augustus 1944 tot 15 februari 1945. Ongeveer 500 mannelijke gevangenen waren in het concentratiekamp Sachsenhausen geselecteerd voor arbeid en kwamen per goederentrein aan in het kamp. In Alt Garge werd aan de oever van de Elbe een nieuwe kolencentrale gebouwd. Verdere details over de slachtoffers en het kamp zijn vastgelegd in lokale herdenkingsmonumenten en documenten die de geschiedenis van deze buitenkampen belichten.
De kampcommandant was een SS-Oberscharführer met de naam Walter of Walther. De gevangenen herinnerden zich echter vooral de brute SS-Unterscharführer Klaus-Johannes Reese. De herdenkingssteen in het “Bürgerpark”, tegenover de locatie van het voormalige kamp, werd op 5 mei 1995 door de stad Bleckede ingewijd. Het initiatief voor een ingerichte herdenkingsplek was al tien jaar eerder door particulieren genomen. Tijdens jarenlange debatten in de gemeenteraad werden voorstellen afgewezen, maar uiteindelijk werd in 1997 een monument onthuld door kunstenaar Sigrid Sigurdsson.
In Braunschweig stond een buitenkamp bij de Büssing-fabrieken, waar arbeidskrachten werden geaccepteerd voor de productie van vrachtwagens. Het kamp in Vechelde draaide om dezelfde productielocatie, met arrestaties van Poolse Joden uit Lodz. In Braunschweig werd de inrichting pas in 1995 definitief vastgesteld als monument, met een open archief in 2000. Het buitenkamp bij Vechelde werd begin april 1945 ontruimd en de gevangenen werden naar Ravensbrück getransporteerd. De Schill-monument in de buurt herinnert aan de historische gebeurtenissen en er is een documentatiecentrum geopend in het nabijgelegen Invalidenhaus.
Tussen 25 maart en 5 juni 1944 bestond in Braunschweig nog een andere, zeer kleine buitenkamp van concentratiekamp Neuengamme. Voor de bouw van kantoorbarakken in het Truppenwirtschaftslager van de SS werden 8-10 mannen ingezet. Bij de verplaatsing van gevangenen naar Vechelde, Soest en andere locaties werden talloze kampen gevormd met vergelijkbare wederzijdse effecten van ontbering en dodelijke omstandigheden.
Het Nederlands ereveld in Hamburg herinnert aan 449 Nederlanders die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Hamburg en omgeving zijn omgekomen. Ruim 5.500 Nederlanders werden naar Neuengamme gedeporteerd. In totaal hebben 600 Nederlanders het kamp overleefd. De Oorlogsgravenstichting beheert zeven erevelden in Duitsland.