Buijtenland van Rhoon: bestemmingsplan, lerend beheren en grondverwerving voor hoogwaardige akkernatuur

Het Buijtenland van Rhoon is een zeshonderd hectare groot poldergebied ten zuiden van Rotterdam, waar voorheen akker-, tuinbouw-, melkveeh- en fruitteeltbedrijven het grondgebruik bepaalden. Nu is sprake van een aanzienlijk veranderingsproces gericht op natuurinclusieve landbouw en hoogwaardige akkernatuur, met als doel de oorspronkelijke natuurwaarden te herstellen en beter samen te werken met het buitengebied. De gebiedscoöperatie Buijtenland van Rhoon, gevormd door natuurorganisaties, agrarische en recreatieondernemers, speelt een sleutelrol bij de totstandkoming en uitvoering van het streefbeeld en het bestemmingsplan. De provincie Zuid-Holland fungeert als budgethouder, terwijl Gemeente Albrandswaard een centrale rol inneemt omdat het Buijtenland van Rhoon deel uitmaakt van dit gemeentegebied.

Een lerende aanpak: van top-down naar bottom-up ambitie

Het streefbeeld verlangt een aanpak van “lerend beheren”, waarbij het bestemmingsplan experimenteerruimte en flexibiliteit moet bevatten. In eerste instantie was er verzet vanuit plaatselijke boeren toen de oorspronkelijke gedachte-moerasnatuur en recreatie-top-down werd voorgesteld. Om draagvlak te creëren, is in 2018 de gebiedscoöperatie opgericht; zij stellen de belangen van natuurorganisaties, grondgebonden ondernemers en recreatie centraal en vormen gezamenlijk de initiatiefnemer van het bestemmingsplan.

De samenwerkingsovereenkomst (SOK) legt de rolverdeling tussen de gebiedscoöperatie en de provincie vast. Door een combinatie van aanpassing van het bestemmingsplan en verwerving van gronden wordt gestreefd naar betere sturing op inrichting en beheer via pacht, wat volgens de partijen een effectiever instrument is dan uitsluitend een wijziging in het bestemmingsplan. De gemeente werkt mee aan initiatieven van de gebiedscoöperatie en vormt daarmee een doorgaande verbinding tussen lokale belangen en ruimtelijke ambities.

Nieuwe bestemming: hoogwaardige akkernatuur en grondverwerving

In Buijtenland van Rhoon is gekozen voor een gedetailleerde, toekomstgerichte bestemmingsomschrijving die natuurinclusieve landbouw centraal zet. De traditionele harde scheiding tussen natuur en landbouw is hierdoor aangepast: er komt een aparte bestemming “hoogwaardige akkernatuur”, die verder reikt dan regels voor bouwen en gebruik uit het bestemmingsplan. Het is tevens besloten tot volledige grondverwerving om de doelen van natuurinclusieve landbouw optimaal te realiseren, met de consequentie dat onteigening en zelfrealisatie in bepaalde opzichten uitgesloten kunnen blijven.

Om de flexibiliteit te waarborgen en lerend beheren mogelijk te maken is een bestemmingsplanactiviteit opgenomen, waarmee toekomstige ontwikkelingen die bijdragen aan het streefbeeld kunnen worden gerealiseerd via een gecontroleerde procedure. De gewaskeuze binnen het plangebied volgt een gebalanceerde verdeling (1/3 hakvruchten, 1/3 granen, 1/3 bloeiende maaivruchten), met ruimte voor afwijkingen zolang de ecologische en economische balans behouden blijft. Deze aanpak vereist een andere mindset bij de ambtelijke organisatie en vraagt specifieke kennis van natuurinclusieve landbouw.

Grondbezit, waterhuishouding en economische haalbaarheid

De keuze voor volledige grondverwerving heeft invloed op onder andere het grondwaterpeil, de grondwaarde (bij planschade) en subsidiekansen. Doel is een betere afstemming tussen landbouw, natuur en waterbeheer. Monitoring en evaluatie zijn essentieel om de methode stap voor stap onder de knie te krijgen en waar nodig aan te passen. Het lerend beheren raakt zo niet alleen agrarisch en natuurbeheer, maar ook de manier waarop het plan wordt toegepast en beheerd. De gebiedscoöperatie blijft daarom als adviserende instantie betrokken totdat alle gronden verworven zijn en mogelijk een minder gedetailleerde bestemming voor hoogwaardige akkernatuur kan volstaan, zoals duplicatie van regels onder de Omgevingswet mogelijk maakt.

Stakeholders en overleg: noodzaak van vertrouwen en duidelijke rollen

Ondanks een gezamenlijk eindbeeld bestond er in het traject verschil van inzicht over de weg erheen. De onteigeningstitel werd gezien als een middel om zekerheid te vergroten, maar tegelijkertijd werd dit gezien als beperkend voor flexibiliteit. Overleg tussen gemeente, provincie en gebiedscoöperatie werd opgeschaald van ambtelijk overleg naar stuurgroep en bestuurlijk overleg, maar onvoldoende vertrouwen tussen de partijen bleef een knelpunt. Een open en transparant proces, met duidelijke afspraken over rol- en taakverdeling en zeggenschap, was essentieel voor het succes van het gebiedsproces.

Ontwikkelingen en actuele stand

In april 2023 werd het ontwerpbestemmingsplan vastgesteld en vanaf 7 februari 2024 is het ontwerpbestemmingsplan met de reactienota ter inzage gelegd. Reagerapporten en zienswijzen hebben geleid tot aanpassingen in de ruimtelijke onderbouwing en specifieke wijzigingen, zoals de bouw- en gebruiksmogelijkheden van een nieuwe horeca-voorziening bij de Koedood. De provincie beschikt over een taakstellend budget voor de realisatie van Buijtenland van Rhoon, en er is een officiële m.e.r.-beoordelingsnotitie opgesteld voor het bestemmingsplan. Het College heeft het bestemmingsplan met CHW-status vastgesteld als middel om de doelen uit het Streefbeeld te bereiken.

De Omgevingswet werd als naderend kader meegenomen; echter de noodzakelijke ontheffing van bepalingen uit eerdere Barro-voorschriften vroeg extra tijd en intensief overleg, wat de communicatie tussen partijen bemoeilijkte. Toch is de eerste periode na realisatie veelbelovend; de eerste resultaten van lerend beheren zijn zichtbaar, en de gemeente werkt mee aan initiatieven van de gebiedscoöperatie.

Open vragen en lessen

De casus leert dat een bottom-up proces essentiëler is dan een top-down aanpak om draagvlak en realistische ambities te verweven. Belangrijke lessen zijn onder andere: maak duidelijke afspraken over rol- en taakverdeling en zeggenschap; investeer in onderling vertrouwen; zorg voor transparantie in de motieven achter keuzes; en houd rekening met de flexibiliteit van het bestemmingsplan en de benodigde kennis binnen de ambtelijke organisatie. De balans tussen besluiten over volledige grondverwerving en behoud van lerend beheren is mogelijk onder druk komen te staan, maar biedt ook kansen voor verdere vernieuwing van het stelsel.

Meer weten over Buijtenland van Rhoon? Het ontwerpbestemmingsplan en de Nota van Zienswijzen geven gedetailleerde informatie over de aanpassingen en plannen die tot uitvoering kunnen komen. De hedendaagse aanpak, met aandacht voor natuurinclusieve landbouw en grondverwerving, vormt een voorbeeld van hoe toekomstige gebiedsontwikkelingen kunnen worden vormgegeven door middel van een flexibele, transparante en participatieve benadering.

1. Leer van de ervaringen met lerend beheren en gebiedsgerichte aanpak.
2. Begrijp de rol van de gebiedscoöperatie als initiatiefnemer en adviserend lichaam.
3. Verken de combinatie van bestemmingsplanaanpassingen en grondverwerving als realistische instrumenten.
4. Zorg voor duidelijke governance: rol- en taakverdeling, vertrouwen en transparantie.

tags: #aanbouw #fazantenlaan #rhoon