Deze article onderzoekt de rijke geschiedenis rond het familiehuis en het leven van de Schut-familie, met bijzondere aandacht voor ontmoetingen met Hongaarse en Oostenrijkse pleegkinderen tijdens de kindertreinen-periode, de fotoverhalen uit Castricum en de hedendaagse being van herinneringen die aan deze geschiedenis vastzitten.
Historische context: Hongaarse en Oostenrijkse kindertreinen en pleegfamilies
Tussen 1920 en 1927 vingen Nederlandse en Vlaamse gastouders tientallen duizenden Hongaarse kinderen op via de Hongaarse kindertreinen; naar schatting vestigden ongeveer 10% zich definitief in Nederland. Een van deze kinderen, Jóska, werd ondergebracht bij de familie Schut aan de Dorpsstraat en er bestaan anekdotes over een kroontje op zijn revers en zijn afwezigheid door liefdesliederen en mengelingen van Hongaarse en Nederlandse liedjes in huis. Na de Tweede Wereldoorlog verbleef Jóska even in Castricum, waarna wandillustraties en stempels met Hongaarse tekst achterbleven als herinnering.
Daarnaast werd Oostenrijkse Franz Knappe als pleegkind geplaatst in hetzelfde tijdsvenster; zijn foto’s en brieven geven aanwijzingen over de geloofsovertuiging en de studio’s waar deze portretfoto’s zijn gemaakt. De Hongaarse en Oostenrijkse kinderen werden doorgaans geplaatst bij pleegfamilies met dezelfde religie, en de familie Schut was rooms-katholiek.
Verhalen uit het huisje aan de Dorpsstraat
Op de foto’s en in de verhalen komt naar voren hoe het huishouden van oma Schut werd gevormd door verschillende generaties: Marie (1910), Trien (1912) en de overige gezinsleden die logeerden of verbleven bij opa en oma Schut. De rijwielen werden bijvoorbeeld voor 10 cent per dag verhuurd bij rijwielhandel Bennes, wat een concrete link geeft naar het dagelijkse leven in de jaren dertig.
Een bijzonder verhaal gaat over Jóska: een kind dat door de Hongaarse treinactie in Nederland terechtkwam en bij de familie Schut verbleef. Een foto van Jóska bij de voordeur en andere beelden leveren zichtbare sporen van die periode. Een andere anekdote beschrijft hoe Jóska zich had verstopt in het kippenhok toen hij werd opgehaald voor de terugreis naar Hongarije. Deze fragmenten tonen hoe integratie en culturele uitwisseling in alledaagse momenten plaatsvonden.
Beelden en studioportretten: fotografische herinneringen
Uit de jaren 1910-1930 komen talrijke studioportretten die het leven van de Schut-familie vastleggen: Guurt en Griet Schut in Brabantse poffer, Martha en Griet in Alkmaar, en meerdere portretten van familieleden uit de omgeving. Fotografie werd in die tijd een middel om identiteit en verbondenheid vast te leggen, met studio’s zoals W. Hooijer aan de Oude Gracht in Alkmaar en andere studio’s die de portretfoto’s afleverden met het kenmerkende Alcmaria Victrix-logo.
Kaarten, brieven en herinneringen uit Miskolc en Szeged
Op zolder kwamen ansichtkaarten uit Miskolc en brieven uit Szeged tevoorschijn, geschreven door Jóska aan Marie Schut tussen 1932 en 1937. Deze documenten geven een beeld van lange afstanden, taalbarrières en de hoop op contact tussen Hongarije en Nederland. De brieven eindigen met verzoeken om veel te schrijven, terwijl Marie Jóska’s leven midden in de ingewikkelde familiegeschiedenis blijft verbinden.
Verhalen uit de Tweede Wereldoorlog en de nasleep
In de nasleep van de oorlog kwamen Hongaarse en Oostenrijkse pleegkinderen naar Nederland en België, en sommige bleven definitief. Een verhaal dat naar voren komt is dat Mieneke, oma van Peter Dullaert, tijdens de oorlogsmomenten een rol speelde in het redden van mensen door smokkel en onderhandelingen met de Sicherheitsdienst. Haar moed en handelsgeest staan centraal in het boek Het voornaamste is dat je wat verdient, waarin de familieverhalen verweven raken met bredere historische contexten.
Oma’s oorlogservaringen en de nasleep
Het boek van Peter Dullaert beschrijft hoe oma Mieneke drie van haar zes kinderen verloor in oorlogstijd, maar desondanks doorvroeg en bleef handelen om te overleven en te helpen. De ervaringen van de familie illustreren hoe persoonlijke veerkracht verweven raakt met collectieve herinnering aan periode van oorlog en vervolging, en hoe adressen zoals Houtmarkt, Zutphen, en de oude panden een stille getuigen zijn van die geschiedenis.
Contextuele thema’s en erfgoed door de tijd heen
- Familie als kern van geschiedenis: hoe dagelijkse gebeurtenissen (zoals het huren van fietsen of logeerpartijen) een brug slaan tussen generaties en grote historische gebeurtenissen versneden in het dagelijks leven.
- Pleegzorg en migratie: hoe Hongaarse en Oostenrijkse kinderen via pleeggezinnen in Nederland terechtkwamen en hoe dit leidde tot langdurige persoonlijke en culturele banden tussen families in beide landen.
- Fotografie als geheugen: hoe portretfotografie en studioportretten een visueel document vormen van identiteit, relaties en veranderingen door de jaren heen.
- Oorlog en veerkracht: hoe de verhalen van oma Mieneke en haar familie laten zien hoe moed, handel en menselijke verbindingen overlevingsstrategieën boden in onzekere tijden.
Betekenis voor heden: erfgoed en herinnering door Joost en familiegeschiedenis
De verhalen rondom Dorpsstraat 94, het rood omcirkelde huis, en de herinneringsliederen voor Frans en Grietje vormen samen een continuüm van verleden en heden. Het herschrijven van familiegeschiedenis helpt bij het begrijpen van migratie, identiteit en cultureel erfgoed, en laat zien hoe herinneringen zich door generaties heen voortzetten via foto’s, brieven, en mondelinge overlevering.
Film Gouden Huwelijk
Gerelateerde lokale geschiedenis
In Zutphen en omstreken rijst de vraag naar de verborgen geschiedenissen achter historische panden zoals Houtmarkt 63, waar een voormalige hotspot van handel en sociale activiteit uit de tijd van de oorlog tevoorschijn komt. Het boek en de verhalen van familieleden brengen deze geschiedenis in beeld voor hedendaagse lezers en luisteraars.
Notities en aanvullende bronnen
De documentaire en het verslag over de Hongaarse kindertreinen, de onderzoeken naar de studioportretten en de familieverhalen bieden een verweven beeld van persoonlijke ervaringen en bredere historische ontwikkelingen. Verdere toegang tot archieven en familiealbums kan aanvullende details opleveren die de geschiedenis van oma’s huis en haar omgeving verdiepen.