Regels voor de afvoer van hemelwater in het Bouwbesluit en gemeentelijk beleid

Afvoer van hemelwater is een belangrijk onderwerp, zeker nu we steeds vaker te maken krijgen met forse regenval. De regels van deze paragraaf hebben betrekking op voorzieningen voor de afvoer van huishoudelijk afvalwater en hemelwater van bouwwerken. De regels hebben alleen betrekking op de voorzieningen die onderdeel zijn van het bouwwerk.

Wettelijk kader en verantwoordelijkheden

Het eerste lid van artikel 3.111 geeft als functionele eis dat de voorziening voor huishoudelijk afvalwater of hemelwater zodanig moet zijn dat het water zonder nadelige gevolgen voor de gezondheid kan worden afgevoerd. In deze paragraaf zijn voor alle gebruiksfuncties regels opgenomen, waarmee de functionele eis ook op alle gebruiksfuncties van toepassing is. Door aan deze regels te voldoen, wordt aan de functionele eis van het eerste lid voldaan.

In artikel 3.112 (afvoer van huishoudelijk afvalwater) bevat het eerste lid de eis dat een bouwwerk met een toilet- of een badruimte of met een andere opstelplaats voor een lozingstoestel, voor iedere opstelplaats een voorziening moet hebben voor de afvoer van huishoudelijk afvalwater. De in dit artikel opgenomen regels gelden ongeacht de vraag of het bouwwerk aangesloten is op een openbare voorziening voor de inzameling, het transport of de zuivering van huishoudelijk afvalwater.

Artikel 3.113 bepaalt dat een hemelwatervoorziening die door het gebouw zelf heen loopt lucht- en waterdicht moet zijn, zodat deze voorziening geen vochtoverlast in het gebouw kan geven. Een voorziening voor de afvoer van huishoudelijk afvalwater of hemelwater moet zodanig zijn dat die het water zonder nadelige gevolgen voor de gezondheid afvoert. De regels gelden alleen voor de voorzieningen die onderdeel zijn van het bouwwerk. Ze gelden niet voor de buitenriolering van het terrein (terreinleiding) met aansluiting op het openbaar riool.

Het Bouwbesluit 2012 eist (voor nieuwbouw) dat daken een afvoervoorziening voor hemelwater hebben. Een dak van een bouwwerk moet een hemelwatervoorziening hebben met voldoende capaciteit (artikel 4.206, lid 1 Bbl). Het achterliggende doel van de eis voor de aanwezigheid van een hemelwaterafvoer is om te voorkomen dat, als gevolg van plasvorming, bij een gebouw een voor de gezondheid nadelige situatie ontstaat.

Normen en technische eisen

De norm NEN 3215 stelt eisen aan de riolering voor een goede afvoer van zowel hemelwater als huishoudelijk afvalwater. De normsubcommissie ‘Gebouwriolering’ stelt eisen aan een betrouwbaar en goed werkend afvoersysteem voor huishoudelijk afvalwater en hemelwater binnen gebouwen en de bebouwde omgeving. De bestaande norm uit 2018 is op een paar punten gewijzigd. In 4.1.11 is de uitzonderingsregel komen te vervallen voor grondgebonden woningen die zijn aangesloten op de buitenriolering voor uitsluitend de afvoer van hemelwater. De voorwaarde direct onder 4.1 is hoofdtekst geworden in plaats van een informatieve opmerking, zodat deze juridisch afdwingbaar is.

Het Bbl geeft regels voor de capaciteit (ook die van de ontspanningsleiding), lucht- en waterdichtheid en uitmonding van de gebouwriolering. Zit er in de gebouwriolering een voorziening voor de voorbehandeling van huishoudelijk afvalwater (zoals een vetafscheider)? Dan maakt die ook deel uit van de gebouwriolering. In een bouwwerk moet iedere opstelplaats voor een lozingstoestel een voorziening hebben om huishoudelijk afvalwater mee af te voeren (ook wel binnenriolering of gebouwriolering genoemd).

Aansluiting op openbaar riool en gemeentelijke bevoegdheden

In artikel 6.18, lid 5b van het Bouwbesluit 2012 staat dat het bevoegd gezag bepaalt hoe en waar een hemelwaterafvoerleiding op het openbaar rioleringsstelsel moet worden aangesloten. In artikel 6.18, lid 5b staat dat de gemeente aangeeft of de perceeleigenaar de hemelwaterafvoer op het openbare rioleringsstelsel mag aanbrengen. Als dit is toegestaan, bepaalt de gemeente vervolgens hoe en waar een hemelwaterafvoerleiding op het openbaar rioleringsstelsel moet worden aangesloten. Het Bouwbesluit bevat echter geen verplichting om hemelwaterafvoer aan te sluiten op een openbaar rioleringsstelsel.

Elke gemeente moet haar beleid voor de afvoer van huishoudelijk afval- en hemelwater vastleggen in het gemeentelijk rioleringsplan (GRP). In het GRP staat of hemelwater wel of niet gescheiden van vuilwater wordt ingezameld. De gemeente kan in het GRP, eventueel vertaald in een gemeentelijke verordening, gebiedsgerichte regels over afvloeiend hemelwater opstellen. De definitieve regelgeving over lozing op het vuilwaterriool staat in het gemeentelijk rioleringsplan.

kaart gemeentelijk rioleringsplan / GRP

Lozingsvoorschriften en sociale verantwoordelijkheid

Volgens de lozingsvoorschriften van de Nederlandse overheid moet hemelwater bij voorkeur lokaal in het milieu terecht komen. De activiteit ‘lozen van hemelwater’ in het Activiteitenbesluit gaat om het lozen van hemelwater van bedrijven die vallen onder het besluit (zogenaamde Wm-inrichtingen). Het zal u opgevallen zijn dat in het activiteitenbesluit geen eisen staan voor de afvoer van hemelwater als het gaat om particuliere woningen of de buitenruimte. Hier is echter wel een sociale verantwoording, aangezien toekomstbestendigheid een doel is voor ons allemaal.

Goed hemelwaterbeheer is de verantwoordelijkheid van ons allemaal. De gemeente is verantwoordelijk voor de lozingsinstructie en infrastructuur van de openbare ruimte. Voor bedrijven geldt dat zij bepalen hoe dit op hun eigen terrein gebeurt, al voelen zij steeds meer zachte dwang vanuit hun klanten en stakeholders om dit op een duurzame manier te organiseren.

Praktische voorbeelden en aandachtspunten

Wij zien dat er tegenwoordig geen hemelwaterafvoeren voor balkons meer worden voorzien, en ook geen opstanden langs de balkonranden van het balkon. Het gevolg is dat het hemelwater langs alle kanten van het balkon afloopt langs de gevel en over de ramen. Onderburen ondervinden hier vaak hinder van. Bij de technische planbeoordeling van bouwplannen zien we wel eens dat balkons niet zijn voorzien van een gecontroleerde hemelwaterafvoer, maar dat er alleen spuwers worden aangebracht. Het nadeel van spuwers is dat ze op termijn plaatselijk ondergelegen delen zwaar belasten met hinder, aantasting en verkleuring als gevolg.

Als de voorziening voor de afvoer van hemelwater onbedoeld afvloeit op het trottoir, dan is de kwaliteit van deze voorziening duidelijk ondermaats. In een straat waar de aansluitingen van particuliere hemelwaterafvoeren op de riolering defect zijn, ontstaat wateroverlast en bij vorst opgevroren water op het trottoir. De capaciteit moet tot het punt waar het aansluit op het openbaar rioleringsstelsel, voldoen aan artikel 6.17, lid 1. De gemeente ziet erop toe dat dit voorschrift wordt nageleefd.

schematische weergave balkon hemelwaterafvoer vs. spuwers

Gezondheid en risico's

Door stilstaande plassen of het langdurig drassig zijn van de directe omgeving van een gebouw door neerslag ontstaat een voedingsbodem voor ziektekiemen, muggen en andere insecten. Dit vormt een vergroot risico voor het overbrengen van ziektes. Daarom is het achterliggende doel van de eis voor de aanwezigheid van een hemelwaterafvoer om te voorkomen dat, als gevolg van plasvorming, bij een gebouw een voor de gezondheid nadelige situatie ontstaat.

Uitzonderingen, gebiedsaanwijzingen en handhaving

Een gebiedsaanwijzing is een besluit van algemene strekking. De gemeente kan in het GRP gebiedsgerichte regels opnemen en besluiten zoals een gebiedsaanwijzing kan specifieke eisen of vrijstellingen bevatten. De tekst van artikel 10.32a Wet milieubeheer geeft de verordening geen naam. Deze bevoegdheid biedt gemeenten de mogelijkheid om voorwaarden te stellen en soms uitzonderingen te regelen voor bepaalde inrichtingen of gebieden.

De wet geeft een bevoegdheid om regels te stellen aan het lozen van afvalwater op de riolering. De gemeente kan in het GRP regels stellen over het afkoppelen van de hemelwaterafvoer van het vuilwaterriool. In de verordening kan worden bepaald dat bepaalde inrichtingen uitgezonderd zijn van de gebiedsaanwijzing over het afkoppelen. Wanneer een decentrale regeling bestaat met geheel andere inhoud, moet hiermee rekening worden gehouden. Of een nadeel aanvaardbaar is, kan deel uitmaken van de beoordeling bij het vaststellen van gebiedsaanwijzingen of verordeningen.

Relatie met drinkwater en warmwatervoorzieningen

Heeft een bouwwerk een drink- of warmwatervoorziening? Dan mag deze de gezondheid niet nadelig beïnvloeden door het vrijkomen, ontstaan of ontwikkelen van gevaarlijke stoffen of biologische agentia in drinkwater of warm water. Een voorziening voor drinkwater is iedere voorziening voor het leveren van water voor menselijke consumptie. Wanneer een bouwwerk een voorziening voor drinkwater heeft, moet die voorziening voldoen aan de NEN 1006 (artikel 4.202 Bbl). Dat geldt voor alle gebruiksfuncties. Een voorziening voor warm water moet voldoen aan de NEN 1006 (artikel 4.203 Bbl). Dat geldt voor alle gebruiksfuncties.

Samenvattende praktische checklist voor ontwerp en uitvoering

  • Controleer of de binnenriolering (gebouwriolering) voldoet aan NEN 3215 en de Bbl-eisen voor capaciteit, lucht- en waterdichtheid.
  • Voorzie daken en relevante onderdelen (balkons waar van toepassing) van gecontroleerde hemelwaterafvoeren en voorkom onbeheersbare spuwers.
  • Stem de aansluiting op het openbaar riool af met de gemeente en volg eventuele instructies uit het GRP.
  • Bij nieuwbouw: garandeer dat hemelwater niet leidt tot langdurige plasvorming of vochtoverlast die gezondheidsrisico’s vergroot.
  • Bedrijven: houd rekening met Activiteitenbesluit en mogelijke aanvullende eisen als Wm-inrichting.
  • Gemeenten: leg beleid vast in het GRP en overweeg gebiedsaanwijzingen of verordeningen waar nodig.
Onderwerp Bronregel
Functionele eis afvoer Artikel 3.111 Bbl
Afvoer huishoudelijk afvalwater Artikel 3.112 Bbl
Afvoer hemelwater Artikel 3.113 Bbl, artikel 6.17 en 6.18 Bouwbesluit
Normen NEN 3215, wijzigingen 2018
Gemeentelijk beleid Gemeentelijk rioleringsplan (GRP) en verordeningen

Niet alleen de eisen uit het Bouwbesluit zijn van belang, maar ook de gemeentelijke verordening. Wanneer de gemeente infiltratie van hemelwaterafvoer in de bodem wil afdwingen, dan zal zij dit moeten doen op grond van voorschriften van de milieu- en waterregelgeving.

tags: #afvoer #hemelwater #bouwbesluit