Geschiedenis en achtergrond van de Agfa-Gevaert-schoorsteen in Mortsel

Lieven Gevaert (Antwerpen, 28 mei 1868) vestigde zich als fotograaf in de Montignystraat, maar verhuisde in 1896 naar de Heilig-Kruisstraat in Mortsel. Omdat de gebouwen te klein werden, kocht hij in 1904 een groot terrein aan de Septestraat waar nog steeds het hoofdgebouw van de huidige firma Agfa-Gevaert nv gevestigd is. De monumentale schouw van 72 meter hoog werd opgericht in 1928. Lieven Gevaert is een naam die verbonden is met de economische geschiedenis van Mortsel. Hij werd in Antwerpen geboren op 28 mei 1868. In 1890 vestigde hij zich als fotograaf in de Montignystraat. Op 28 juni 1894 werd bij de notaris de commanditaire vennootschap op aandelen L. Gevaert & Cie opgericht. Twee jaar later verhuisde de firma haar activiteit naar Mortsel. Ook in de Heilig-Kruisstraat werden de gebouwen te klein en daarom kocht Gevaert in 1904 een groot terrein aan de Septestraat waar nog steeds het hoofdgebouw van de huidige firma Agfa-Gevaert nv gevestigd is.

Lieven Gevaert was een begaafd technicus en vooruitziend zakenman die zeer sociaal ingesteld was. Als ondersteuner van de Vlaamse taal richtte hij in 1929 het Sint-Lievenscollege in Antwerpen op. In 1924 werd hij verkozen tot voorzitter van het pas opgerichte Vlaams Economisch Verbond. Hij huwde in 1900 met Maria Prop met wie hij vier kinderen kreeg. Het gezin verbleef tijdens de Eerste Wereldoorlog in Den Haag. Lieven Gevaert overleed daar op 2 februari 1935. De voetweg nummer 24, bekend in de Atlas der Buurtwegen (1841) onder de benaming Septstraetschenvoetweg, kreeg in 1922 een nieuwe naam: “… overwegende dat in de belangrijke fabriek der firma ‘Gevaert Photo Producten’ langs een zijde bijna gansch aanpalend aan voornoemde straat, een zeer groot deel der Mortselsche bevolking zijn bestaan vindt.”

Gewoonlijk wordt pas na het overlijden van iemand een straat naar hem of haar genoemd. Die eer vielen Lieven Gevaert en Hendrik Kuijpers, Gevaerts eerste werkman, echter al tijdens hun leven te beurt. “Dat deze firma, onder de bekwame leiding van zijnen gewaardeerden Bestuurder, Heer Lieven Gevaert, een wereldbekendheid heeft verworven. De Agfa-Gevaert Groep is een Belgische multinational.”

De Groep ontwikkelt, produceert en verkoopt analoge en digitale beeldvormingssystemen, IT-systemen en producten die worden gebruikt in de waterstofproductie-industrie. Het hoofdkantoor en de moedermaatschappij van de Agfa-Gevaert Groep zijn gevestigd in Mortsel, België. De grootste productie- en onderzoekscentra van de Groep zijn gevestigd in België, de Verenigde Staten, Canada, Duitsland, China en Brazilië. De Groep is wereldwijd commercieel actief via eigen verkooporganisaties in meer dan 30 landen. HealthCare IT is een pionier in IT-systemen voor de gezondheidszorgsector. Het biedt ziekenhuizen en andere zorgorganisaties IT-systemen voor het beheer van medische beelden en de bijbehorende data. Radiology Solutions is een belangrijke speler op de markt van de diagnostische beeldvorming.

Digital Print & Chemicals bedient een grote verscheidenheid aan industrieën. De divisie levert grootformaatinkjetprinters met aangepaste inkten, aangedreven door specifieke workflow software. Daarnaast ontwikkelt ze inkjetinkten en vloeistoffen voor industriële toepassingen. Verder levert deze divisie Zirfon-membranen aan de waterstofproductie-industrie en produceert ze een breed assortiment van bedrukbare synthetische papiersoorten. De hoge winst in 2020 was het resultaat van de verkoop van informatie technologie activiteiten aan de Dedalus Groep. Agfa-Gevaert werd lange tijd bij het grote publiek vooral bekend als producent van fotorolletjes en andere producten voor amateur- en professionele fotografen. De afdeling Consumer Imaging AgfaPhoto - die deze activiteiten groepeerde - werd in 2004 verkocht.

1867 Oprichting van de Aktiengesellschaft für Anilinfabrikation nabij Berlijn. Aanvankelijk produceerde Agfa vooral kleurstoffen. 1894 Oprichting van L. Gevaert en Cie. 1925 Agfa werd onderdeel van IG Farben. 1945 Bestuurder Carlo Gevaert, tevens voorzitter van het Vlaams Economisch Verbond, vertrok naar Belgisch-Congo, waar hij in 1949 overleed. Na zijn vertrek wordt de firma overgenomen door financiers onder leiding van John Meeus. 1964 Samensmelting van Agfa en Gevaert. De nieuwe groep krijgt de naam Agfa-Gevaert. 1971 Op 3 juni legden 9.000 werkers het werk neer voor een grote staking. 1981 Door een plotse verzevenvoudiging van de prijs van het zilver komt Agfa-Gevaert in kapitaalsproblemen. Bayer levert het nodige kapitaal en wordt voor 100% eigenaar van het bedrijf. De holding Gevaert gaat in België verder. Overname van de Harold M. Verkoop van een deel van de activiteiten van Agfa HealthCare aan de Italiaanse groep Dedalus. Verkoop van de divisie Offset Solutions aan Aurelius Groep voor € 46 miljoen.

De Gevaert-fabrieken in Mortsel omvatten Gevaert 1 en Gevaert 5, met gebouwen uit diverse perioden van de 20ste eeuw. De site Gevaert 1 werd ontwikkeld tussen de Septestraat, Lieven Gevaertstraat, Antwerpsestraat en Hendrik Kuypersstraat. De grote fabrieksschoorsteen, gebouwd in 1928, werd een icoon van de onderneming en prijkte op de cover van publicaties. De schoorsteen is 68,26 meter hoog sinds 1992 na verkorting; oorspronkelijk 72 meter. Het ketelhuis, ontworpen door Armand de Backer, stond naast de schoorsteen en verspotte de energievoorziening van de site. De schoorsteen en het ketelhuis zijn kenmerkend voor de industriële architectuur van het complex en symboliseren de grootsheid van de firma in Mortsel.

Langs alle zijden van de schoorsteen werd de naam Gevaert met witte bakstenen ingemetseld. Het gebouw wordt door de Vlaamse overheid beschermd als monument. De schoorsteen heeft een diameter van 5,9 meter onderaan aan de buitenkant en 4,1 meter aan de binnenkant; de wand is 90 centimeter dik. Bovenaan bedraagt de buitenste diameter 3,4 meter en de binnenkant 2,8 meter. Rond de schoorsteen bevinden zich drie bordessen en een waterreservoir in gewapend beton met een diameter van 11,66 meter. In 1992 werd de kroon verwijderd en delen heropgemetseld. De schoorsteen fungeerde als symbool voor de fabriek en maakte deel uit van de bedrijfsarchitectuur zoals vastgelegd in publicaties en plannenarchieven.

De site Gevaert 1 kende een uitbouw naar Gevaert 5 toen de productie zich verplaatste. De grote schoorsteen bleef lang staan en de geschiedenis wordt vandaag verzameld in de Historische collectie Agfa-Gevaert, die objecten, archieven, foto’s en audiovisueel materiaal omvat. In 2016 werd de schoorsteen officieel beschermd als monument en blijft een baken in de Mortsel-omgeving. De geschiedenis van Lieven Gevaert en de fabriek weerspiegelt hoe technologische innovatie, sociale betrokkenheid en regionale identiteit met elkaar verweven zijn in Mortsel en de bredere Zuidrand-regio.

Kernpunten en tijdlijn

• 1868: Geboorte Lieven Gevaert in Antwerpen.
• 1894: Oprichting L. Gevaert & Cie.
• 1904: Erbij Septestraat grondkavel, hoofdgebouw op Gevaert 1-locatie.
• 1928: Bouw van de 72 meter hoge schoorsteen (later ingekort tot 68,26 m in 1992).
• 1964: Fusie Gevaert met Agfa tot Agfa-Gevaert.
• 1971: Grote staking door 9.000 werknemers.
• 1992: Verkorting van de schoorsteen; kroon verwijderd; verdere restauratie en herbestemming.
• 2016: Schorsteen aangewezen als beschermd monument door de Vlaamse overheid.

Architectuur en gebouwen

Het hoofdkantoorgebouw van 1929 in de Septestraat is een prominente referentie in het werk van architect Armand de Backer. Het gebouw bevatte burelen en ontvangstruimtes met een versierde hal en glas-in-lood voorstellingen. De site Gevaert 1 bestond uit meerdere gebouwen uit verschillende periodes van de 20ste eeuw, ontworpen door De Backer (vader en zoon). In de jaren 1920 werd een uitgebreid bouwprogramma opgezet dat de grootschalige uitbreiding van productie en logistiek mogelijk maakte. Nadien werden gebouwen afgebroken of herbestemd naarmate de productie naar Gevaert 5 verplaatst. Het Ketelhuis, met een strak ritme van staalelementen en Eternit-platen, werkte de schoorsteen aan en leverde stoom aan de site.

1. Gevaert 1: hoofdgebouw en eerste fabriekspijlers.
2. Gevaert 5: latere uitbouw en verplaatsing van productie.
3. Schouw en ketelhuis als symbolen van technologische vooruitgang en energievoorziening.

Verweven geschiedenis en erfgoed

De geschiedenis van Lieven Gevaert en zijn bedrijf is nauw verweven met de Vlaamse beweging, arbeidszorg en regionale economische ontwikkeling. Gevaert toonde een modern personeelsbeleid met arbeidsverlof en een fabriekraad ver vooruit op wettelijke verplichtingen. Tijdens de Eerste Wereldoorlog verbleef het gezin in Den Haag, terwijl de fabriek in Mortsel bleef draaien. Na zijn dood werd het bedrijfsarchief deels verbrand onder toezicht van Herman Craeybeckx. In 1965 fuseerde Gevaert met Daf en veranderde de naam in Agfa-Gevaert. De iconische schoorsteen blijft een belangrijk erfgoed en trekt dagelijks aandacht van bezoekers en onderzoekers die de ontwikkeling van de fotografische industrie in België bestuderen.

De Historische collectie Agfa-Gevaert omvat een breed scala aan materiaal: archiefstukken, foto’s, wetenschappelijke toestellen en audiovisuele fragmenten. Doel is didactische ondersteuning voor toekomstige generaties en het behoud van collecties die het verhaal vertellen van arbeid, technologie en regionaliteit. De schoorsteen is een toonaangevend monument in Mortsel en blijft een referentiepunt in de evolutie van de fotografische industrie wereldwijd.

Overzicht van belangrijke feiten

tags: #agfa #gevaert #schoorsteen