De mussen vallen van het dak is een veelgebruikt gezegde. Maar soms gebeurt die uitspraak letterlijk. En dat is nu het geval. Op het parkeerterrein van streekomroep ZuidWest in Bergen op Zoom loopt vrijdagochtend een klein, pluizig vogeltje rond. Het blijkt een jonge meeuw te zijn van nog geen twee weken oud. Niet veel later worden bij de achterkant van het gebouw nog drie jonge meeuwen gezien. De kleinste meeuw wordt naar het Vogelrevalidatiecentrum Zundert (VRC) gebracht. Er komen nu niet alleen veel jonge meeuwen binnen bij het VRC, maar ook huismussen, gierzwaluwen en schooleksters. “Meeuwen en schooleksters broeden op platte daken, huismussen en gierzwaluwen onder dakpannen.
Vlak voordat de ZuidWest-meeuw wordt gebracht, is de dierenambulance aangekomen met tientallen dieren. Er worden momenteel bijna driehonderd dieren opgevangen in de ziekenboeg van het VRC. Niet alleen vogels, maar ook egels, eekhoorntjes en andere dieren. Veel mensen trekken aan de bel wanneer ze een jong dier zien. “Dat is ook goed, ze mogen altijd bellen voor advies.” Maar, gaat Latoya verder: “Niet ieder dier heeft meteen zorg nodig en hoeft gered te worden.” De drie oudere zeemeeuwkuikens die nu rondom het pand van ZuidWest rondscharrelen bijvoorbeeld. Hun pluis is er bijna af en er zijn ouderdieren in de buurt die ze van voedsel voorzien.
Daarnaast bellen er veel mensen als ze een egeltje zien rondscharrelen. “Soms rond acht uur ’s avonds al. Dan is het nog licht, maar het is natuurlijk gewoon al avond. Wie de dieren graag door deze warme temperaturen heen wil helpen, kan op verschillende plekken en op verschillende hoogtes schaaltjes met water plaatsen. Ook is het goed om schaduwplekken te creëren. Nu het zo druk is bij het VRC is de vraag naar extra vrijwilligers groot. “We hebben echt wel gaten in onze planning ja.”
Veel van de werkzaamheden bestaan uit schoonmaakwerkzaamheden. De uitdrukking is - in een iets andere vorm - voor het eerst aangetroffen in de bekende verhalenbundel Camera Obscura (uit 1839) van Hildebrand (pseudoniem van Nicolaas Beets). Hildebrand heeft het dus over “mosschen” die “gaapten”. Met mosschen bedoelde hij mussen. Mos(ch) en mus(ch) waren vroeger namelijk spellingvarianten. Er wordt weleens gedacht dat het in deze uitdrukking om mos zou gaan dat op daken groeit. Dat mos zou door de hitte uitdrogen en dan scheuren vertonen (gaan ‘gapen’). Deze aanname klopt niet. De uitdrukking komt namelijk al in de negentiende eeuw vaker voor met musschen die zitten te gapen van de hitte dan met mosschen. Bovendien werd mos in de plantkundige betekenis destijds standaard zónder ch geschreven, en in de vogelbetekenis mét ch, en dat laatste is de spelling die Hildebrand ook gebruikt.
Waarom vallen in de uitdrukking ‘De mussen vallen van het dak’ in gebruik is gekomen, is niet duidelijk. Misschien vond men mussen die van het dak vielen van de hitte gewoon een sterker beeld dan mussen die zitten te gapen van de hitte. Er bestaat nog een uitdrukking met vallende mussen: ‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is.’ Hiermee is bedoeld: ‘alles gebeurt met een reden, alles is voorbestemd’. Deze uitdrukking is gebaseerd op een tekst uit de Bijbel. In Matteüs 10:29 staat: “Wat kosten twee mussen? Zo goed als niets. Maar er valt er niet één dood neer als jullie Vader het niet wil”. ‘Er valt geen mus van het dak zonder dat het zo bedoeld is’ is vooral een vaste uitdrukking onder schrijvers en letterkundigen. Het Nieuw Bijbels Lexicon (2005) vermeldt dat het dan vooral gaat om “de almacht van de auteur ten opzichte van het verhaal dat hij vertelt”.
2-JUL-2010 - Het is een warme week. En als we de weerjongens en -meisjes op tv mogen geloven blijven de temperaturen nog wel even in de 30 graden. Het is zó warm dat de mussen dood van het dak vallen. Althans, dat zeggen we tegen elkaar. Bericht uitgegeven door Vogelbescherming Nederland op 2 juli 2010.
Het is een warme week. Als we de weerjongens en weermeisjes mogen geloven blijven de temperaturen nog wel even in de 30 graden. Het is zó warm dat de mussen dood van het dak vallen. Althans, dat zeggen we tegen elkaar. Maar vallen de mussen inderdaad bij deze temperaturen dood van het dak? Sommige mensen zeggen dat de uitspraak een verbastering is. Niet de mussen vallen dood van het dak, maar de mossen. Dat klinkt logisch, zeker op rieten daken en daken in de schaduw vormt zich altijd wat mos. Bij hoge temperaturen drogen deze uit en vallen naar beneden. Tot ver in de 19e eeuw was het woord mosch echter óók een gangbare spelling voor mus, in sommige dialecten kom je het vandaag de dag nog tegen. Dus zijn het nou de mossen of de mussen die van het dak vallen?
Eén ding is zeker: mussen broeden onder de dakpannen en ja, daar kan het nu flink warm en benauwd worden. Als de temperaturen hoog oplopen dan kunnen we ze zelfs zien gapen. Met de vleugels wijd gespreid zitten ze met de bek open om zoveel mogelijk warmte kwijt te raken. Maar er dood bij neer vallen? Dat gaat menig mus toch écht te ver. Of het nu 25 of 35 graden wordt, de mus redt zich wel. Ze zoeken een lekker koel plekje en houden zich zo rustig mogelijk. Vermoedelijk is bij de vertalingen van dialect naar standaard Nederlands het woord mos veranderd in mus en komt daar de uitdrukking vandaan.
Een andere verklaring voor de uitdrukking zou kunnen zijn dat men gierzwaluwen voor mussen heeft aangezien. De gierzwaluw broedt net als de huismus onder de dakpannen. Als het daar echt te warm wordt verlaten de jongen het nest om te ontsnappen aan de hitte. Zodra een jonge gierzwaluw echter het nest heeft verlaten wordt hij niet meer verzorgd door de ouders. De ouderlijke taak zit er dan op. Op den duur zal de jonge gierzwaluw sterven omdat hij geen eten meer krijgt en zal dus dood van het dak naar beneden vallen.
Historische sfeer rond de uitdrukking en hedendaagse observaties
De uitdrukking heeft een lange geschiedenis, met wortels in romantische en literaire tradities en uitleggen die variëren van taalgebruik tot Bijbelse verwijzingen. In de huidige tijd zien we vooral concrete terechtgekomen gevallen waarin jonge vogels of dieren hulp nodig hebben wanneer ze zich peril op onverwachte plekken bevinden. Het VRC en soortgelijke organisaties dienen als opvangcentra waar dieren tijdelijk worden verzorgd totdat ze zelfstandig kunnen terugkeren naar hun leefomgeving.
Dierenopvang verrast met flinke donatie
Praktische tips om dieren te helpen
- Bel bij twijfels altijd de dierenambulance of een opvangcentrum voor advies.
- Plaats schaduwplekken en zorgen voor vers water op diverse hoogtes in de buitenruimte.
- Neem geen direct risicovolle reddingsacties als het dier gezond lijkt; veel gevallen vereisen professionele opvang.
Observaties uit het VRC en betrokken reacties
Nu het zo druk is bij het VRC is de vraag naar extra vrijwilligers groot. “We hebben echt wel gaten in onze planning ja.” Veel van de werkzaamheden bestaan uit schoonmaakwerkzaamheden. De drie oudere zeemeeuwkuikens die nu rondom het pand van ZuidWest rondscharrelen bijvoorbeeld. Hun pluis is er bijna af en er zijn ouderdieren in de buurt die ze van voedsel voorzien. Latoya: “Niet ieder dier heeft meteen zorg nodig en hoeft gered te worden.”