Het programma Andere Tijden ging op 18 november over de voormalige asbestfabriek van Eternit in Goor. Een van vaderlands grootste asbestfabrieken was Eternit in Goor. Sinds 1937 produceerde de fabriek asbestcement. Naast werkgelegenheid bracht de fabriek ook slachtoffers, aangezien zij in de fabriek in aanraking kwamen met asbest. In het programma wordt verder besproken hoe het kwam dat overheid en industrie te laat maatregelen namen, waardoor inmiddels duizenden mensen aan de gevolgen van asbestblootstelling zijn overleden. Asbest is een verzamelnaam voor 6 mineralen die in de natuur voorkomen en die uit hele fijne vezels bestaan. Het is een sterk, en goedkoop materiaal. Tijdens de Eerste Wereldoorlog zit het zelfs in de filters van gasmaskers. Daarna wordt het op grote schaal gebruikt. Toch zijn er al vroeg signalen dat asbest schadelijk kan zijn. In 1898 worden in Duitsland en Engeland de eerste gezondheidsklachten vastgesteld. In Nederland wordt asbestose in 1949 officieel als beroepsziekte bestempeld. Dat is een ernstige longziekte die ontstaat door het inademen van asbestvezels. In de jaren 1960 ontdekt de Nederlandse bedrijfsarts Jan Stumphius dat asbest ook kanker kan veroorzaken. Het gaat om een vorm van kanker die alleen door asbest ontstaat. Hij waarschuwt voor de risico's, maar de industrie wuift de gevaren weg en ook de overheid grijpt niet in. Pas in 1993 wordt het gebruik van asbest verboden. Op dat moment zijn er al duizenden mensen overleden door blootstelling aan asbest. Hoewel asbest niet meer mag worden gebruikt, zit het nog steeds in veel gebouwen die voor 1994 zijn gebouwd. Asbest is niet het enige product waarvan het flink is veranderd. Ook de sigaret maakte zo'n verandering door. Er is zelfs een tijd geweest waarin artsen het gebruik ervan aanraden. Het leek zo’n perfecte en magische stof. Asbest wordt al sinds decennia gebruikt: in de Eerste Wereldoorlog werden asbestvezels gebruikt in het filtermateriaal van de gasmaskers. Het had als stof alles wat men maar kon wensen: sterk, slijtvast, isolerend, brandwerend en goedkoop. Maar reeds in 1898 werden de eerste gezondheidsklachten door asbest vastgesteld in Duitsland en Engeland. In 1949 werd asbestose (stoflong) in Nederland als beroepsziekte erkend. In de jaren vijftig en zestig kwam de meest dodelijke asbestgerelateerde ziekte aan het licht: mesothelioom (long- en buikvlieskanker), een ziekte die louter en alleen veroorzaakt kan worden door asbest. De ontdekking van deze dodelijke kanker was het werk van de Nederlandse bedrijfsarts J. Stumphius. Hij deed onderzoek naar de effecten van het gebruik van asbest als isolatiemateriaal bij de Rotterdamse scheepswerf De Schelde. In zijn onderzoek toonde hij aan dat werken met asbest kan leiden tot mesothelioom. Hij promoveerde in 1969 op dit onderzoek, dat werd gepubliceerd onder de titel Asbest in een bedrijfsbevolking. In dit boek waarschuwt hij voor de enorme gevaren en riep hij de Nederlandse overheid op maatregelen te nemen. Helaas duurde het tot in de jaren 90 eer de overheid naar hem luisterde. Pas in 1993 kwam er een algeheel verbod op het gebruik van asbest. Eén van vaderlands grootste asbestfabrieken was Eternit te Goor. Sinds 1937 produceerde de fabriek asbestcement. De arbeiders werden in de fabriek jarenlang blootgesteld aan de levensgevaarlijke stof, met soms dodelijke ziektes tot gevolg. Maar de machtige asbestindustrie bleef volhouden dat risico’s rond deze wonderstof niet of nauwelijks bestonden. Ook in de familie van Floor Driessen (23 jaar) vielen slachtoffers. Haar opa werkte jarenlang in de Eternitfabriek te Goor en overleed na jarenlange blootstelling aan asbest. Ook haar oma overleed aan mesothelioom, zij klopte immers jarenlang de overalls van haar man uit en ademde zo de kleine stofdeeltjes in. Floor Driessen: “Als ik aan Eternit denk dan denk ik wat een vieze stinkfabriek, het heeft de halve familie bij ons uitgeroeid. Het is gewoon een groot zwart woord in de familiegeschiedenis”. Volgens de Utrechtse jurist Bob Ruers, ruim twintig jaar bij het asbestdrama betrokken als advocaat, onderzoeker, mede- oprichter en juridisch adviseur van het Comité Asbestslachtoffers, heeft de overheid onverantwoord lang gewacht met ingrijpen. Deze mening wordt gedeeld door longarts Henk Sinighe Damsté, autoriteit op het gebied van asbestgerelateerde longziektes: “Wie had er iets moeten doen? De overheid. Die had moeten verbieden dat er asbest verwerkt werd in de bouw, in de textielindustrie en overal. Dat de overheid niet genoeg stappen ondernam kwam mede door de grote druk van de asbest industrie. Hoe ver de macht van de industrie reikte, blijkt uit een voorlichtingsblad dat in 1971 is uitgegeven door het ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid. De inhoud werd grotendeels door de industrie gedicteerd, het woord kanker kwam in het gehele blad niet voor. Toen medische en technische argumenten niet meer werkten, zette de industrie met succes de argumenten van het economisch belang en werkgelegenheid in om het politieke debat te beïnvloeden. Zoals voormalig wethouder te Goor, de heer Van Enst het verwoordt: “Misschien hadden we het wel te hoog in ons vaandel staan: kom niet aan Eternit. De textiel was inmiddels al kapot, dus het enige wat we hier nog hadden dat was een Eternitfabriek met zeven of achthonderd medewerkers.
Asbest en gezondheid: hoe mesothelioom en longgerelateerde ziekten ontstonden
De kankerverwekkende stof asbest heeft inmiddels aan 10 duizend mensen het leven gekost en de verwachting is dat er in de toekomst nogmaals 10 duizend mensen zullen sterven door mesothelioom of andere asbestziekten. Asbest wordt ook wel een sluipmoordenaar genoemd: mensen worden pas na dertig tot veertig jaar na blootstelling van de stof ziek. Al in 1969 bleek uit een wetenschappelijk onderzoek dat de stof kankerverwerkend is. Het duurde echter nog tot 1993 voordat de stof in Nederland werd verboden. Eternit was de grootste producent van asbestcement in Nederland. De medewerkers werkten onbeschermd en brachten de asbestvezels in hun werkkleding mee naar huis. Boeren in de omgeving mochten gratis asbestafval van Eternit gebruiken om zandweggetjes en erven mee te verharden. Zo werd een groot deel van de bevolking van Goor en omgeving blootgesteld aan de gevaarlijke stof. Velen kregen kanker en kwamen te overlijden. Zo ook Riet van Gemmert.
Het asbestprobleem is erger dan we dachten.
Worsteling tussen industrie en volksgezondheid
De machtige asbestindustrie bleef volhouden dat risico’s rond deze wonderstof niet of nauwelijks bestonden. Later bleek toch dat de beweringen over asbest toch werkelijkheid waren. ARCHIEFMATERIAAL: Eternit, het bedrijf dat bekend staat om het asbestverleden en waar diverse Hengeveldenaren werkte, komt zondagavond op televisie. Onder de naam ‘Asbest, sluitmoordenaar in Goor’ zendt het programma Andere Tijden een programma uit waar diverse voormalig werknemers en nabestaanden van werknemers aan het woord komen. Sinds 1937 produceerde de fabriek asbestcement. En naast werkgelegenheid bracht de fabriek ook slachtoffers, aangezien zij in de fabriek in aanraking kwamen met asbestvezels. De arbeiders werden in de fabriek jarenlang blootgesteld aan de levensgevaarlijke stof, met soms dodelijke ziektes tot gevolg. Maar de machtige asbestindustrie bleef volhouden dat risico’s rond deze wonderstof niet of nauwelijks bestonden. Later bleek toch dat de beweringen over asbest toch werkelijkheid waren.
Reflecties vanuit nabestaanden en professionals
Volgens de Utrechtse jurist Bob Ruers, ruim twintig jaar bij het asbestdrama betrokken als advocaat, onderzoeker, mede- oprichter en juridisch adviseur van het Comité Asbestslachtoffers, heeft de overheid onverantwoord lang gewacht met ingrijpen. Deze mening wordt gedeeld door longarts Henk Sinighe Damsté, autoriteit op het gebied van asbestgerelateerde longziektes: “Wie had er iets moeten doen? De overheid. Die had moeten verbieden dat er asbest verwerkt werd in de bouw, in de textielindustrie en overal. Dat de overheid niet genoeg stappen ondernam kwam mede door de grote druk van de asbest industrie. Hoe ver de macht van de industrie reikte, blijkt uit een voorlichtingsblad dat in 1971 is uitgegeven door het ministerie van Sociale Zaken en Volksgezondheid. De inhoud werd grotendeels door de industrie gedicteerd, het woord kanker kwam in het gehele blad niet voor.
Gevolgen en actuele herinnering
Uitzending: 18 nov 2012, 21.20 uur, Nederland 2. P.J. Biesheuvel, J.F. Buurmeijer en P.H.J.J. Swuste, Asbest van Goor naar Hof van Twente: Eindrapportage onderzoekscommissie t.b.v. Op zaterdag 7 maart om 20:30 zendt Andere Tijden (NTR) opnieuw de documentaire De Groningse geur van tabak uit op NPO 2. De documentaire vertelt het verhaal van Niemeyer: een plek die al ruim 200 jaar onlosmakelijk verbonden is met de stad Groningen. Een geschiedenis van industrie, innovatie en ondernemerschap. Van arbeid en vooruitgang. Die geschiedenis leeft niet alleen in archieven, maar ook in persoonlijke herinneringen. Zo vertelt mevrouw Douma, jarenlang buurtbewoonster, hoe “die geur van tabak altijd in de lucht hing” en hoe sterk de fabriek verbonden was met de wijk. Haar verhaal laat zien hoe Niemeyer deel uitmaakte van het dagelijks leven in de stad. Vandaag bouwen we op diezelfde grond verder. Niemeyer wordt klaargemaakt voor de toekomst, met respect voor de historische waarde van het industrieel erfgoed. Het verleden vormt daarbij de basis voor een nieuwe, open en toekomstgerichte plek in de stad. Niemeyer is een ontwikkeling van MWPO in samenwerking met Campus Groningen en wordt ontworpen door Studioninedots en Felixx Landscape Architects & Planners. Fotografie: J.H.
- Asbest werd wereldwijd gewaardeerd om zijn voordelen: sterk, isolerend, brandwerend en goedkoop.
- Documentaire en archiefmateriaal geven inzicht in de tragische nasleep voor werknemers en omwonenden.
- Het debat over verantwoordelijkheid van overheid en industrie loopt als rode draad door de periode tot aan het verbod in 1993.