Deze monumentale miscompositie staat bekend als de Missa Salisburgiensis, gecomponeerd voor een feestelijke liturgie in de kathedraal van Salzburg. Lange tijd werd dit werk toegeschreven aan de Romeinse componist Orazio Benevoli (1605-1672), die de mis zou gecomponeerd hebben voor de inwijding van de kathedraal op 24 september 1628. Pas honderd jaar na de ontdekking van het manuscript werd duidelijk dat de mis meer dan een halve eeuw jonger was (1682), en dat ze van de hand is van Heinrich Ignaz Franz von Biber (1644-1704).
In oktober 1682 werd in Salzburg een feestweek lang de oprichting herdacht van het klooster Sankt Peter door de heilige Rupert 1100 jaar voordien, met als hoogtepunt een liturgische dienst in de kathedraal en een processie waarin de relikwieën van Rupert in de stad werden rondgedragen. Voor die gelegenheid componeerde Biber de Missa Salisburgiensis. De kunst van de barok stond in het teken van het prestige en het machtsvertoon van zowel de wereldlijke als van de geestelijke overheid, of, toegepast op deze laatste, van het triomfalisme van de Contrareformatie. Daartoe droegen niet alleen de monumentale architectuur en aankleding van de kerken bij, maar evenzeer de muziek.
Biber en zijn Salzburgse periode
Heinrich Ignaz Franz von Biber (1644-1707) De naam van Heinrich Ignaz Franz von Biber is, zoals die van (de jonge) Mozart, verbonden met de Oostenrijkse stad Salzburg. In 1670 kwam hij er als violist in dienst van aartsbisschop Maximilian Gandolph von Khuenberg (1622-1687) die er een muziekensemble op na hield dat kon concurreren met dat van de keizer Leopold I in Wenen. Biber was afkomstig uit Wartenberg, nabij Reichenberg in Bohemen (momenteel Stráž pod Ralskem in Tsjechië), waar hij in 1644 werd geboren. Over zijn opleiding en vroege muzikale carrière is weinig bekend. In de jaren ’60 was hij verbonden aan het hof van prins Johann Seyfried von Eggenberg in Graz en in 1668 kwam hij in dienst van Karel II von Liechtenstein-Castelcorno, prinsbisschop van Olmütz in Moravië (Olomouc), die resideerde in Kremsier (Kroměříž).
De leider van de hofkapel van de prinsbisschop was de Moravische componist Pavel Josef Vejvanovský (ca. 1633/39-1693). In de werken voor en met trompet die Biber voor Salzburg schreef, zijn duidelijk de sporen van Vejvanovský’s muziek voor blazers merkbaar. In 1670 verliet Biber, zeer tegen de zin van zijn broodheer, het hof van Kremsier. Hij vestigde hij zich definitief in Salzburg. Dat de relatie met de prinsbisschop later weer goed werd, blijkt uit de aanwezigheid in de muziekcollectie van Kremsier van heel wat van Bibers werken uit zijn Salzburgse jaren. Die periode was overigens bijzonder vruchtbaar. Twee van zijn drie opera’s en de muziek voor vijftien schooldrama’s zijn verloren. Bibers naam blijft echter vooral verbonden aan de Mysteriensonaten of Rosenkranzsonaten, die vermoedelijk ontstonden tijdens het eerste decennium van zijn verblijf in Salzburg. De vijftien Mysteriën zijn belangrijke gebeurtenissen uit het leven van Jezus en Maria die tijdens het bidden van de rozenkrans werden gemediteerd.
Het centrum van de uitvoeringen van religieuze muziek in Salzburg was uiteraard de monumentale dom. Die werd voltooid onder aartsbisschop Paris Lodron (1586-1653), die ook instond voor de bouw van de universiteit. De muziek voor de inwijding van de dom in 1628 bleef niet bewaard. De vijftien Mysteriën zijn later een mijlpaal gebleven in Bibers oeuvre, met een bijzonder contrapunt en virtuoos spel tussen viool en basso continuo.
Architectuur en akoestiek: de Dom en de DomQuartier
Het opvallendste architectonische element is de grandioze centrale koepel, die door vier enorme pijlers wordt ondersteund. Tijdens de inwijding waren al twee pijlers voorzien van een orgel en een tribune voor zangers en instrumentalisten. Tussen 1640 en 1650 liet de hofkapelmeester Abraham Megerle twee supplementaire orgels en tribunes bouwen aan de overige pijlers. De Dom van Salzburg, met zijn imposante koepel en rijke barokversieringen, vormde het muzikale en geestelijke hart van de stad.
Het DomQuartier, een museumcomplex dat de pronkkamers van de voormalige bisschoppelijke woon- en werkvertrekken, de residentiegalerie, de kathedraal en het museum van het Benedictijnerklooster St. Peter omvat, vertelt hoe de vorst-aartsbisschoppen hun macht en cultuur combineerden. Sinds 2014 zijn deze kamers via een gangenstelsel met elkaar verbonden, zodat bezoekers binnendoor konden reizen, zoals de vorst-aartsbisschoppen dat deden. De toren met carillon biedt dagelijks een dromerig geluid dat door de stad echoot; het carillon werd in 1703 voor het eerst gehoord en vormt nu een integraal geluidsspoor van Salzburg.
De Biber-apotheek Getreidegasse 4: antiek vakmanschap en iconische gevel
Located on Getreidegasse for more than 400 years, not only is it one of the oldest pharmacies in Austria, with original Jugendstil decor from 1900, it is an icon for art and design fans. Pharmacy for art lovers One of Austria’s oldest chemist’s shops, the ‘Apotheke zum Goldenen Biber’, has been located in the Getreidegasse since 1608. Until 1764 it was one of only three in the entire province of Salzburg. In 1713 it was already under family ownership, and in 1900 it was rebuilt in the classic art nouveau style; an eye-catcher then and now. The poppy flower symbolism can be seen in the carvings in the furniture, in pictures and stained glass windows. In the rear section is an old font, as can often be found around the town.
Reinhard Hanel vertegenwoordigt de tiende generatie die de Biber-apotheek runt en heeft zich aangepast aan het leven in dit prachtige interieur, hoewel het niet altijd praktisch is. Het erfgoed blijft echter een essentieel onderdeel van de identiteit van de zaak. Veel producten, zoals capsules en balsems, worden in de apotheek gemaakt, terwijl oude recepten worden aangepast aan de nieuwste onderzoeksresultaten. De in-house specials worden vaak met de hand vervaardigd, met formules die steeds up-to-date zijn met wetenschappelijk onderzoek. De vele culturele evenementen vormen het hart en de ziel van Salzburg.
Salzburg als Barokstad en erfgoed van de vorst-aartsbisschoppen
Barok Salzburg dankt zijn uiterlijk aan de vorst-aartsbisschoppen die vanaf de middeleeuwen tot het begin van de 19e eeuw de dienst uitmaakten. Ze haalden Italiaanse bouwmeesters naar de stad om de skyline en pleinen te vormen tot een barok juweel. Het DomQuartier biedt een overzicht van hun macht en artistieke collecties, met pronkkamers, galerijen en de residentiële ruimtes. Mozart en Nannerl speelden een rol in de culturele rijkdom van de stad en hun geschiedenis verweven zich met de barokke pracht van de Kathedraal en de Domplein-architectuur.
In de 18e eeuw werd Salzburg na de Dertigjarige Oorlog relatief afgesloten van de grote conflicten en ontwikkelde zich tot centrum van muziek en kunst. De universiteit werd gesticht in 1622 door Paris von Lodron, een daad die paste in de contrareformatie en de barokke agenda van de aartsbisschoppen. De vesting Hohensalzburg en de kapuzinerberg met Franziskischlössl dragen bij aan de panorama’s die bezoekers zo typerend maken voor de stad.
Toeristische hoogtepunten en wandelroutes door de oude stad
- Dom van Salzburg: barokke pracht, fresco’s en historische interieurs.
- Vesting Hohensalzburg: imposante middeleeuwse burcht met panoramisch uitzicht.
- Mirabell-tuinen en Mirabell-paleis: geometrische tuinen en barokke elegantie.
- Getreidegasse: historische straat vol winkels en vakmanschap, waar de Biber-apotheek al eeuwen gevestigd is.
- Mozart Geburtshaus: geboortehuis en biografie van de beroemde componist.
- DomQuartier: gangenstelsel en koninklijke kamers die de geschiedenis tot leven brengen.
Water en infrastructuur als stabiele fundamenten
Een belangrijke maar minder zichtbare parel is het Almkanal, het eeuwenoude watersysteem dat Salzburg met water voorzag en tegenwoordig nog steeds wordt gebruikt voor elektriciteitsopwekking langs zestien waterkrachtcentrales. In september wordt het water omgeleid voor onderhoud en kunnen bezoekers de ondergrondse Stiftsarmstollen bezichtigen, een unieke kijk op ondergrondse bouwkunst. Ook het WasserSpiegel-museum op de Mönchsberg maakt het verhaal van water in Salzburg tastbaar met multimediale stations en een interactieve waterproeverij.
Samenvatting en erfgoeddriehoek
Salzburg wordt gevormd door een samenspel van barokke gebouwen, religieus erfgoed en muzikale legendes. De mis die Biber schreef voor de inwijding van de Dom, de dom zelf met zijn koepel, en de residentie met zijn pronkkamers vormen samen een geografisch en cultureel drieluik. De antieke voordeur in Getreidegasse en de Biber-apotheek illustreren hoe geschiedenis, kunst en handel in Salzburgerland samensmelten tot een unieke erfgoedervaring.