Een verzameling bevat vaak een diversiteit aan voorwerpen van verschillende materialen en formaten. Sommige robuust, andere fragiel. Ze moeten in ieder geval met zorg worden schoongemaakt. Ook de omgeving waarin ze bewaard worden moet schoon zijn. Het doel van schoonmaken is dat voorwerpen behouden blijven voor de toekomst, niet dat ze er als nieuw uitzien. Gebruikssporen en patina vertellen iets over de geschiedenis van het voorwerp en geven het karakter. Vraag je dus af of het ‘vuil’ bij het voorwerp hoort. Veelvuldig reinigen kan ook leiden tot slijtage en krassen. In dit informatieblad staan de basisregels en instructies voor het schoonmaken van specifieke voorwerpen. Van meubels, textiel, speelgoed en glaswerk tot oude gereedschappen, instrumenten en elektrische apparaten.
Bekijk het voorwerp eerst nauwkeurig. Is schoonmaken echt nodig en kán het ook? Maak het in ieder geval niet schoon als het beschadigd is, om erger te voorkomen. Denk aan loszittende onderdelen, schilferende verf en lak, loslatend laminaat en fineer, roest en andere corrosie. Bewaar losse of afgebroken onderdelen in een (grip)zakje of envelop bij het voorwerp. Schrijf op het zakje bij welk voorwerp het hoort. Elk materiaal en elk soort voorwerp heeft eigen gevoeligheden. De schoonmaakmiddelen moet je hierop afstemmen. Wat voor het ene materiaal handig is, kan bij een ander materiaal juist schade veroorzaken. Antigrip: er zijn ook diverse antigrip handschoenen die langer meegaan dan de wegwerphandschoenen van nitril. Dat is duurzaam, maar let op dat ze zacht genoeg zijn om geen krassen te veroorzaken. Zachte geitenharen kwasten: voor fragiele voorwerpen en materialen zoals fineer, verguldsel, spiegels, beschilderingen, lijsten, zilver, keramiek en siervoorwerpen. Geitenharen stoffer en plastic blik: voor grote oppervlakten als tafelbladen, marmerbladen en bovenkanten van kasten. Stofzuiger (liefst snoerloos), met instelbare zuigkracht en HEPA-filter: deze HEPA-filters zijn te herkennen aan een frame met een heel fijn raster. Ze kunnen meer en kleinere stofdeeltjes vasthouden. HEPA-filters hebben codes, zoals 12, 13 of 14. Hoe hoger het getal, des te fijner het filter en des te kleiner de deeltjes die het opvangt en des te beter het de lucht filtert.
Gebruik geen geprepareerde of geïmpregneerde doekjes. Gebruik geen kant-en-klare schoonmaakmiddelen of schoonmaaksprays. Deze bevatten chemische stoffen die schadelijk zijn voor tere en antieke voorwerpen. Gebruik geen kant-en-klare koper- of zilverpoets. Gebruik alleen schone doeken en kwasten. Zo voorkom je krassen. Maak na elke stofbeurt de kwasten schoon met een sopje van groene zeep. Spoel ze na met schoon water en laat ze goed drogen. Geef met gekleurd tape aan voor welk soort voorwerp je het gereedschap gebruikt. Elk voorwerp en elk materiaal vergt een specifieke aanpak.
1. Bijvoorbeeld tafels, stoelen, banken, kasten, kisten, bureaus, klokken en pendules. Voor de bekleding van stoelen en banken zie 13. Interieurtextiel. Met een stofzuiger erbij kun je het stof direct met de kwast in de stofzuiger (op lage zuigstand) vegen. Zet nooit druk op de kwast. Aan de onderkant van een meubel kan zich stof hechten. Gebruik nooit (boen)was of olie op meubelen waar niet al een waslaag op zit. Je krijgt die was of olie er niet meer af. Zit er was op een meubel, wees dan heel zuinig met nieuwe was aanbrengen. Bijvoorbeeld één keer per jaar (afhankelijk van het gebruik) een zeer dunne laag. Oefen vervolgens druk uit bij het uitboenen met een zachte doek of zachte borstel (bij houtsnijwerk en ander reliëf). Gebruik bij voorkeur geen bijenwas. Deze is heel zacht en daarom kan er stof in blijven kleven. Poets metalen onderdelen van meubelen niet. Vuil in kieren en naden kun je weghalen met een borstel of ronde sjabloonkwast met een diameter van circa 1 cm. Als je de kwastharen inkort, wordt de kwast stijver en haal je meer vuil weg. Een alternatief is een sponsje van gevulkaniseerd rubber (roetspons). Je kunt ook zacht een rubberen gummetje over het hout wrijven.
2. sieraden en kunstvoorwerpen, koperen pannen en bronzen vijzels. Zilver kan oxideren - het verkleurt van geel en rood naar blauw en zwart. Het is een vorm van corrosie, waarbij zich een dun laagje zilversulfide vormt. Begin niet zomaar te poetsen, omdat deze patina van waarde kan zijn. Hetzelfde geldt voor koper, brons en messing, die onder invloed van water en zuurstof na verloop van tijd groen uitslaan. Pak metalen voorwerpen nooit met blote handen vast. Vingerafdrukken kunnen ook jaren later nog zichtbaar worden. Draag nitril handschoenen. Stof bewerkte of ruwe oppervlakken af met een zachte kwast. Gebruik op gladde en vlakke oppervlakken een zeer zachte (en schone) katoenen doek. Poets metalen siervoorwerpen liever niet. Ze kunnen gevernist, verguld of verzilverd zijn en die laag gaat verloren bij het poetsen. Sowieso verwijder je iedere keer dat je poetst een laagje van het materiaal. Overweeg daarom of poetsen echt nodig is. Wees terughoudend met het gebruik van geïmpregneerde juweliersdoekjes of zilverpoetsdoekjes. Deze zijn alleen geschikt voor gladde zilveren objecten waarbij het patina geen toegevoegde waarde heeft. Pas op bij voorwerpen waar lood in zit. Lood wordt tegenwoordig nauwelijks meer gebruikt, omdat het uiterst giftig is. Maar vroeger werd het veelvuldig toegepast, binnen én buiten. Behalve als dakbedekking bijvoorbeeld in vazen en ornamenten, wasbekkens, beelden, wapentuig, gewichten, bestek en speelgoed. Tin en zink zijn niet erg giftig en goedkoper dan lood. Vandaar het gebruik van zink op daken en voor dakgoten. Denk ook aan teilen, emmers en gieters. Voorwerpen met lood worden net als voorwerpen van zink donker bij blootstelling aan de lucht. Ze kunnen corroderen onder invloed van een hoge luchtvochtigheid of zuur uit hout of verf; er vormt zich dan een witte, lichtgrijze tot lichtbruine laag. Omdat tin, zink en vooral lood zacht zijn, komen er snel krassen en deuken in.
3. Bij munten kan een vlekje, hoe klein ook, de waarde verminderen. Omgekeerd kan het laagje zilversulfide op zilveren munten deel uitmaken van de waarde. Munten kun je wassen in een lauw sopje met gedemineraliseerd water en milde zeep. Voor zilveren medailles kun je een commercieel reinigingsbadje gebruiken dat verkocht wordt bij muntenwinkels. Zit er een lintje aan, behandel de medaille dan met een katoenen doekje dat je in het badje hebt gedoopt. Met wikkel-folie houd je het lintje droog.
4. Onbewerkt ijzer gaat snel roesten. Denk aan het lemmet van een mes, een schaaf met ijzeren snijblad en een ploeg. Corrosie op een ijzeren voorwerp kun je verwijderen door zachtjes te wrijven met een dot fijne staalwol en een paar druppels lichte olie. Verwijder de olie met een pluisvrije zachte doek. Gebruik geen vloeibaar roestverwijderingsmiddel.
5. Als schoonmaken echt nodig is, maak glas dan bij voorkeur droog schoon. Draag liever geen handschoenen. Moet glas toch nat gereinigd worden, gebruik dan een mengsel van gedemineraliseerd water met een beetje alcohol. Daarvan gaat het glas mooi glanzen. Krijg je glazen of kristallen pegels van een kroonluchter met afstoffen niet schoon, spray een beetje gedemineraliseerd water op een schoon microvezeldoekje en maak daarmee de pegels één voor één voorzichtig schoon. Houd een kroonluchter aan het plafond altijd met één hand vast en verzet de trap telkens om er van alle kanten goed bij te kunnen.
6. Is het glas heel erg vuil, spray dan een klein beetje gedemineraliseerd water op een schoon microvezeldoekje, zodat het vochtig is. Oud spiegelglas ziet er vaak verweerd of dof uit. Antiek spiegelglas bevat vaak kwik. Raak kleine zilverkleurige bolletjes of druppeltjes onder de spiegel niet met blote handen aan.
7. Aardewerk, steengoed en porselein kunnen vervuilen door stof, vette en vuile vingerafdrukken, etensresten, olie, roet en oude restauraties. Vooral als keramiek poreus is, kan vuil makkelijk binnendringen. Daarnaast kan sprake zijn van kalkafzetting of zoutuitbloei. Veel keramiek kan bij nat reinigen schade oplopen. Alleen volledig geglazuurd keramiek dat helemaal onbeschadigd is, kan met water worden schoongemaakt. Wanneer ongeglazuurd (of deels geglazuurd), poreus of beschadigd keramiek vuil is geworden, is het goed een restaurator in te schakelen. Draag nitril handschoenen. Wil je geglazuurd keramiek vochtig reinigen, gebruik dan gedemineraliseerd water gemengd met een heel klein beetje groene zeep. Dompel het voorwerp niet helemaal onder water, maar zet het op een schone handdoek en maak een zacht microvezeldoekje vochtig. Was het daarmee voorzichtig af.
8. Bijvoorbeeld maskers, beeldjes, naaigerei, waaiers, handvatten van messen en bestek. Verwerking van deze materialen is tegenwoordig omstreden en het bezit en de handel erin zijn aan strenge eisen onderworpen.
9. Schelpen, parelmoer, parels en koraal worden als natuurhistorisch voorwerp verzameld, maar zijn ook verwerkt in etnografische verzamelingen, en in sieraden en kunstvoorwerpen. Schoonmaaktips voor natuurlijke schelpen en koralen zijn eenvoudiger te geven dan wanneer ze bewerkt/verwerkt zijn in voorwerpen die ook andere materialen bevatten.
10. Bijvoorbeeld (borst)beelden en marmeren tafel- en bureaubladen. Deze voorwerpen lijken hard en sterk, maar zijn heel gevoelig voor vocht en krassen en kunnen gemakkelijk breken. Steen kan met waterstoom (lage druk) goed gereinigd worden, maar de temperatuur van de stoom luistert nauw per steensoort.
11. Plastics, perspex en rubber zijn heel zachte materialen en daarmee gevoelig voor krassen en kringen. Denk aan bestek en servies, kunstvoorwerpen en onderdelen van meubels zoals armleggers, aan sieraden en speelgoed. Plastic kan na verloop van tijd kleverig worden door weekmakers. Stof kan zich mengen met de kleverige bovenlaag. Vingerafdrukken en hardnekkig vuil op een vinyl plaat haal je weg met een sopje van gedemineraliseerd water en afwasmiddel. Druppel dat op de plaat; pas op dat het label droog blijft. Maak met een microvezeldoekje ronde bewegingen over de plaat.
12. Ook kan leer of rubber zijn toegevoegd en kunnen kralen en pailletten zijn aangebracht. Dit onderdeel gaat over het textiel. Nat reinigen is riskant; verfstoffen kunnen uitlopen, krimp optreden en verzwakte vezels kunnen uit elkaar vallen. Motten en ongedierte wonen vaak onder vloerkleden en in bekleding. Zet de stofzuiger in een lage stand en zuig inspelend.
13. Motten en ander ongedierte doen zich graag tegoed aan de textielvezels en wonen dikwijls onder vloerkleden, in plooien van gordijnen en andere bekleding. Zet de stofzuiger in een lage stand. Zuig een vloerkleed voorzichtig in één richting en met de pool mee. Niet heen-en-weer “boenen”. Maak stoelbekleding schoon met een kwast of een antistatisch doekje. Haal de kwast of het doekje met een dansende beweging heel licht over de bekleding. Klop een vloerkleed niet uit. Is het textiel aangetast door motjes of tapijtkevers, dan is invriezen de beste oplossing.
14. Bijvoorbeeld leren bekleding van meubels, wandbekleding, (delen van) kleding, riemen, zadels, en tassen. Leer vertoont vaak sporen van gebruik; die sporen mogen er zijn, maar schimmelsporen vereisen actie. Houd het leer droog en zuig schimmelsporen zorgvuldig weg met zachte borstel. Ga zorgvuldig te werk om verspreiding te voorkomen.
15. Omdat schilderijen, tekeningen en prenten zeer gevoelig zijn voor aanraking, is het af te raden deze zelf schoon te maken. Stof op schilderijen trekt vocht aan en kan schimmel veroorzaken; afstoffen kan ook schade veroorzaken. Gebruik nooit vocht op schilderijen, tekeningen en prenten. Stof de lijst af met een zachte kwast. Houd glas bij schilderijen zo nodig schoon met een zachte kwast.
16. Oude boeken zijn kwetsbaar voor stof en hanteren. Leg een boek op een stabiele ondergrond met een niet-pluizende handdoek. Open de kaft op 90 graden en veeg het stof van boven naar beneden uit de vouw met een kwast. De frames van dia’s bieden bescherming.
17. Verwijder batterijen en accu’s als de apparaten ni…
Specifieke schoonmaakmethoden per materiaal: spoelbak en kraan
Spoelbak en kraan schoonmaken per materiaal. Houd rekening met afwerking en materiaal bij onderhoud: rvs, zwarte gunmetal, composiet, kunststof en porselein.
De basis: spoelbak en kraan schoonmaken met warm water, mild schoonmaakmiddel en een zachte doek. Dagelijks afnemen voorkomt aanslag; één keer per week grondiger reinigen. Gebruik geen agressieve middelen of chemische sprays. Een milde aanpak per afwerking is essentieel.
Informatie over roestvrij staal (RVS): maak schoon met warm water en afwasmiddel of mild schuurmiddel voor RVS. Poets mee met de richting van de staalvezels. Witte vlekken = kalk, verdwijnen met verdunde azijn en naspoelen. Kleine krassen verdwijnen vaak vanzelf door gebruik; ondiepe krassen kun je verwijderen met een fijn schuurpapiertje of sponsspons in de richting van de nerf. Eindig met een dun laagje slaolie voor glans.
Donkere afwerkingen (zwarte en gunmetal): gebruik alleen warm water met afwasmiddel. Vermijd azijn en schuurmiddelen; deze tasten de coating aan. Kalk laat een witte waas achter; droog na gebruik met een zachte doek. Krassen kun je niet wegschuren; gebruik een bodemrooster en schuif pannen niet door de bak.
Composiet, kunststof en porseleinen spoelbakken: composiet (fragraniet of silgranit) reinig je met warm water en afwasmiddel. Witte kalkwaas verwijder je met verdunde azijn en directe naspoeling. Kunststof vereist zacht schuren; krassen gaan sneller. Porselein/keramiek is hard en glad; theeaanslag en vlekken verdwijnen met baking soda of mild schuurmiddel. Laat koffiedrab, theezakjes en rode wijn niet achter in het oppervlak.
Voor de kraan geldt dezelfde regel als voor spoelbakken: hoe donkerder of matter de afwerking, hoe milder het middel. Chroom: eenvoudig met afwasmiddel; kalk verwijderen met verdunde azijn, naspoelen en glans wrijven. RVS en geborsteld staal: zacht afnemen met mild sopje, meewrijven in de richting van de borstel. Mat zwart en gunmetal: alleen water met een beetje afwasmiddel; geen azijn of schuren. Geborsteld koper en messing: alleen afnemen met water en een zachte doek; deze afwerkingen ontwikkelen in de loop der jaren een natuurlijke gloed. Bij kokend waterkranen: ontkalk volgens fabrieksspecificaties.
Wat kun je beter vermijden? Chloor en bleekmiddel tasten RVS en gekleurde afwerklagen aan; staalwol en harde schuursponsjes veroorzaken blijvende krassen. Ontkalkers en azijn op gecoat delen kunnen coatings aantasten; laat azijn kort inwerken indien nodig en spoel daarna ruim na. Twijfel je over een middel? Vraag advies bij een keukenwinkel; adviesgevers helpen je precies wat past bij jouw materiaal.
Overige praktische tips: onderhoud van koper, gebruik van koperen polijstmiddelen en veilig gebruik van polijst-technieken. Verzorg koperen oppervlakken met milde middelen zoals zeep en water of citroensap verdund met water. Voor hardnekkige aanslag kun je een pasta of doek met koperpoets gebruiken, maar altijd testen op een onopvallende plek en vermijden van krassen. Koper oxideert en kan groen worden; dit beschermt echter soms het onderliggende metaal. Als kleur verdwijnt, pas op met laklagen of vernissen en houd rekening met patina en waarde van antieke koperen voorwerpen.
Infographics en multimedia
Onderhoud van Bio-composiet Spoelbak – Eenvoudige Tips voor Duurzame Schoonheid!
Checklist voor onderhoud van koper en spoelbakken
- Inspecteer het voorwerp op beschadigingen voordat je schoonmaakt.
- Werk altijd met nitril handschoenen bij koperen en metalen voorwerpen.
- Gebruik geen agressieve chemische reinigingsmiddelen of schuurmiddelen.
- Reinig koperen oppervlakken met milde oplossingen en poets ze na met een zachte doek.
- Voor koperen en messing oppervlakken; preventief poetsen en beschermen met een geschikte polish indien nodig.
- Bewaar losse onderdelen in een zakje en label ze duidelijk.
- Laat patina en oxidatie met rust waar mogelijk; dit kan karakter en waarde toevoegen.
Toonvertaling van enkele praktijkvragen
Hoe verwijder je kalk van een gunmetal spoelbak of kraan? Niet met azijn of ontkalker: die tasten de PVD-coating aan. Neem het oppervlak af met warm water en wat afwasmiddel en droog het meteen na met een zachte doek. Kalk ontstaat pas wanneer waterdruppels opdrogen, dus droog na gebruik zodat geen waas achterblijft.
Hoe houd je de afvoer van je spoelbak fris? Spoel de afvoer wekelijks door met heet water en giet nooit bakvet of olie door de gootsteen; dat kan stollen verderop in de leiding. Bij muf ruikend water: strooi een lepel baking soda in de afvoer, laat het even staan en spoel na met heet water.
