Sinds 1994 is het verhandelen en toepassen van asbest in Nederland verboden. Ook het bewerken van reeds aanwezige asbestmaterialen is in de meeste gevallen niet toegestaan. Desondanks is er nog aanzienlijke hoeveelheid asbest aanwezig in gebouwen, installaties en schepen. Om werknemers te beschermen tegen de risico's van asbest, is er strenge regelgeving van kracht. Het Arbeidsomstandighedenbesluit bevat een specifiek hoofdstuk gewijd aan asbest.
Grenswaarde en Risicoklassen
Er geldt een strikte grenswaarde voor de hoeveelheid asbestvezels in de lucht die een werknemer tijdens het werk kan inademen. Deze grenswaarde bedraagt maximaal 2.000 asbestvezels per kubieke meter lucht (2.000 v/m³). Indien het gehalte aan asbestvezels in de lucht lager is dan deze grenswaarde, valt het werk onder risicoklasse 1. In dit geval gelden een aantal basisregels. Is het gehalte aan asbestvezels in de lucht hoger dan deze grenswaarde, dan wordt het werk geclassificeerd als risicoklasse 2 of 2A. Voor deze risicoklassen gelden aanvullende, strengere regels.
Inventariseren, Melden, Verwijderen en Vrijgeven
Bij werkzaamheden met een potentiële blootstelling aan asbestvezels, zoals onderhoud, reparatie of sloop van een gebouw of installatie, is de werkgever verplicht om diverse procedures te volgen ter bescherming van de werknemers. Vóór aanvang van de werkzaamheden dient het asbest te zijn verwijderd, tenzij de werksituatie hierdoor onveiliger wordt. Om dit te realiseren, is een asbestinventarisatie verplicht. Deze inventarisatie is vereist voor gebouwen en objecten die vóór 1994 zijn gebouwd. Bij schepen geldt deze verplichting ook indien ze ná 1994 zijn gebouwd. Uitsluitend een gecertificeerd asbestinventarisatiebureau mag deze inventarisatie uitvoeren.
Indien de inventarisatie uitwijst dat het verwijderen van het asbest in risicoklasse 2 of 2A valt, mag dit uitsluitend worden uitgevoerd door een gecertificeerde asbestverwijderaar. Als uit de inventarisatie blijkt dat het verwijderen in risicoklasse 1 valt, mogen ook niet-gecertificeerde bedrijven deze werkzaamheden uitvoeren. Het verwijderen van asbest moet minimaal twee dagen van tevoren worden gemeld bij de Nederlandse Arbeidsinspectie. Bij risicoklasse 2 of 2A is tevens een melding in het Landelijk Asbestvolgsysteem (LAVS) vereist. Na afronding van de asbestverwijdering dient een eindbeoordeling te worden uitgevoerd om de locatie weer veilig te kunnen vrijgeven voor gebruik.
De Nederlandse Arbeidsinspectie stuurt geen ontvangstbevestiging meer naar de melder, bevoegde instanties en certificerende instellingen. Ontvangstbevestigingen worden wel nog steeds vanuit het LAVS verstuurd en bevatten dezelfde gegevens als de voorheen door de Nederlandse Arbeidsinspectie verzonden berichten.
Soorten Asbest en Herkenning
Er bestaan verschillende soorten asbest, die elk unieke eigenschappen hebben. Asbest is een verzamelnaam voor zes in de natuur voorkomende mineralen (silicaten) die zijn opgebouwd uit fijne, microscopisch kleine vezels. Het woord "asbest" is afgeleid van het Griekse woord "asbestos", wat "onverwoestbaar" betekent. Juist deze eigenschap zorgde voor de brede toepassing ervan.
Hechtgebonden versus Niet-hechtgebonden Asbest
Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen hechtgebonden en niet-hechtgebonden asbest. Bij hechtgebonden asbest zitten de vezels stevig verankerd in een bindmiddel, zoals cement. Zolang dit materiaal intact blijft en niet wordt bewerkt, is het risico op blootstelling klein. Niet-hechtgebonden asbest bevat minder bindmiddel, waardoor de vezels makkelijker loskomen. Een typische toepassing van niet-hechtgebonden asbest is spuitasbest, dat vroeger veelvuldig werd gebruikt als isolatie of brandwerende laag.
Wanneer hechtgebonden asbest wordt bewerkt, bijvoorbeeld door zagen of boren, kan dit alsnog leiden tot de verspreiding van asbestvezels in de lucht. Het verwijderen van niet-hechtgebonden asbest vereist geavanceerde technieken en professionele expertise om blootstelling aan vezels te voorkomen.
Kleuren en Vormen van Asbestvezels
Asbestvezels kunnen worden onderscheiden op basis van hun kleur, die wordt bepaald door het specifieke mineraal waaruit ze afkomstig zijn:
- 1. Wit: Chrysotiel (ook wel bekend als "wit asbest")
- 2. Grijs: Tremoliet
- 3. Groen: Actinoliet
- 4. Geel: Anthofylliet
- 5. Blauw: Crocidoliet (ook bekend als "blauw asbest")
- 6. Bruin: Amosiet (ook bekend als "bruin asbest")
Daarnaast kunnen asbestvezels worden ingedeeld naar hun vorm:
- Amfibool-achtige vezels: Dit zijn rechte, naaldachtige vezels die kenmerkend zijn voor asbestsoorten zoals crocidoliet, amosiet, tremoliet en anthofylliet. Deze vezels zijn relatief bros en kunnen gemakkelijk afbreken, waardoor ze in de lucht vrijkomen.
- Serpentijn-achtige vezels: Deze vezels hebben een spiraalvormige structuur en zijn kenmerkend voor chrysotiel. Deze vezels zijn flexibeler en kronkeliger, waardoor ze minder snel afbreken. Indien ze toch breken, kunnen de vezels in de spiraal blijven steken en op die manier minder makkelijk verspreiden.
Welke Soort Asbest Komt het Meeste Voor?
Chrysotiel, oftewel wit asbest, is verreweg de meest voorkomende asbestsoort in Nederland, met een aandeel van ruim 90% in het toegepaste asbest. De overige 10% bestaat voornamelijk uit amosiet (bruin asbest) en crocidoliet (blauw asbest). Hoewel wit asbest het meest voorkomt, zijn alle soorten asbest gevaarlijk voor de gezondheid.
Welke Soort is het Minst Gevaarlijk?
Het is belangrijk te benadrukken dat alle soorten asbest gevaarlijk zijn voor de gezondheid. Het risico hangt af van factoren zoals de lengte-diameterverhouding van de vezels en de blootstellingsduur. Echter, asbestsoorten die tot de amfiboolgroep behoren (zoals blauw en bruin asbest) worden over het algemeen als gevaarlijker beschouwd dan de serpentijn-achtige vezels van chrysotiel. Blauw asbest (crocidoliet) staat bekend als de meest schadelijke soort, omdat de dunne en scherpe vezels gemakkelijker diep in de longen kunnen doordringen en ernstige ziekten kunnen veroorzaken.
Historisch Gebruik en Gevolgen van Asbest
Asbest werd vanaf circa 1880 gewonnen en werd vanwege zijn gunstige eigenschappen - sterkte, slijtvastheid, hittebestendigheid, isolerend vermogen en lage prijs - op grote schaal toegepast. Vooral na de Tweede Wereldoorlog nam het gebruik in Nederland een vlucht. Tussen 1917 en 1993 is circa 770.000 ton asbestvezels in Nederland ingevoerd en verwerkt. In totaal is naar schatting 1,5 miljoen ton asbestvezel verwerkt in bouwwerken en producten in Nederland, en is 7,7 miljoen ton asbesthoudende materialen toegepast.
De gunstige eigenschappen van asbest, zoals de uitstekende brandwerendheid, zorgden ervoor dat de potentiële gezondheidsrisico's lange tijd werden onderschat of genegeerd. Al in 1899 werd in Londen aangetoond dat asbestvezels destructief werken op het longweefsel. In de jaren '20 werd asbestose als een aparte vorm van stoflongen erkend in Groot-Brittannië. In Nederland werd in de jaren '30 al bekend dat het inademen van asbeststof de kans op longtumoren verhoogde. Pas in 1951 werd dit in Nederland erkend als beroepsziekte.
In de jaren '60 werd ontdekt dat een specifiek onderdeel van asbest, mesothelioom, kanker veroorzaakt. Dit betekende dat niet alleen mensen die dagelijks met het materiaal werkten, maar iedereen die asbestvezels inademde, een verhoogd risico liep. Het duurde echter nog lang voordat er een volledig verbod kwam. Sinds 1 juli 1993 geldt in Nederland een breed verbod op de productie, toepassing en hergebruik van asbesthoudende producten en materialen.
Wet- en Regelgeving en Handhaving
Het werken met, vervoeren van en verwijderen van asbesthoudende materialen is in Nederland en Europa strikt gereguleerd. De wet- en regelgeving is primair gericht op arbeidsveiligheid, milieubescherming en het voorkomen van blootstelling bij sloop, renovatie en afvalverwerking. Belangrijke wetgeving hierbij is het Arbobesluit, het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), het Productenbesluit asbest, en de Europese REACH-verordening.
De Arbowet fungeert als een raamwet die algemene bepalingen en richtlijnen bevat waar werkgevers en werknemers zich aan moeten houden. Het doel is dat werkzaamheden de veiligheid, gezondheid en het welzijn van de werknemer niet in gevaar brengen. De Nederlandse Arbeidsinspectie ziet toe op de naleving van deze wetgeving en kan controles uitvoeren, waarschuwingen geven en boetes opleggen bij overtredingen.
De Arbeidshygiënische Strategie
Een belangrijk hulpmiddel bij het naleven van de Arbowet is de arbeidshygiënische strategie. Deze strategie beschrijft de volgorde waarin een bedrijf maatregelen moet treffen om werk zo gezond en veilig mogelijk uit te voeren. Voor kankerverwekkende stoffen zoals asbest geldt dat een volgende stap pas wordt genomen wanneer de eerdere stap redelijkerwijs niet mogelijk is. De strategie omvat doorgaans de volgende stappen: bron aanpakken, technische maatregelen, organisatorische maatregelen en persoonlijke beschermingsmiddelen.
Identificatie en Verwijdering van Asbest
Het herkennen van asbest is niet eenvoudig, aangezien de vezels microscopisch klein zijn en niet met het blote oog zichtbaar. Ook de kleur van het verwerkte asbestmateriaal zegt vaak weinig. Bij twijfel is het daarom cruciaal om een deskundige in te schakelen die een asbestinventarisatie kan uitvoeren en monsters kan laten onderzoeken in een laboratorium.
Stappenplan voor Asbestverwijdering
Het proces van asbestverwijdering verloopt doorgaans via de volgende stappen:
- Stap 1: Inventarisatie
Een gecertificeerd inventarisatiebedrijf onderzoekt of er asbest aanwezig is, waar het zich bevindt, in welke vorm en hoeveelheid. Monsters worden genomen en geanalyseerd om een officieel rapport op te stellen. Dit rapport is verplicht voordat met de sanering mag worden begonnen. Materiaal-, lucht- en kleefmonsters kunnen worden genomen. Het nemen van lucht- en kleefmonsters dient altijd door een gecertificeerd bedrijf te gebeuren. - Stap 2: Laboratoriumanalyse
De genomen monsters worden door een geaccrediteerd laboratorium geanalyseerd om vast te stellen of het daadwerkelijk om asbest gaat en welk type. De analyse bepaalt, in samenhang met de conditie van het materiaal en de locatie, de risicoklasse en daarmee de aanpak van de verwijdering. - Stap 3: Sanering
Nadat de inventarisatie en laboratoriumanalyse zijn afgerond, mag een gecertificeerd saneringsbedrijf aan de slag. Zij verwijderen het asbest volgens de geldende veiligheidsvoorschriften en zorgen voor correcte afvoer. - Stap 4: Eindcontrole en Vrijgave
Na de sanering volgt een eindcontrole door een onafhankelijk gecertificeerd laboratorium conform de NEN-norm NEN 2990. Pas na goedkeuring kan de locatie veilig worden vrijgegeven.
Risicoklassen voor Asbestverwijdering
Op basis van de analyse worden risicoklassen bepaald:
- Risicoklasse 1: Laag risico. Asbest mag onder bepaalde voorwaarden door niet-gecertificeerde personen worden verwijderd.
- Risicoklasse 2: Hoog risico (meer dan 2.000 vezels per m³).
- Risicoklasse 2a: Hoog risico in combinatie met amfibool asbest.
Bij werkzaamheden in risicoklasse 2 of 2A is het inschakelen van een gecertificeerd asbestverwijderingsbedrijf verplicht.
Asbest in Museale Collecties
Voor musea vormt de aanwezigheid van asbest in collecties een specifieke uitdaging. Regelgeving is primair gericht op sloop en renovatie, niet op het behoud van cultureel erfgoed. Musea moeten een balans vinden tussen het behoud van objecten en de bescherming van de gezondheid van medewerkers. Zodra personeel in aanraking kan komen met asbesthoudende materialen, bijvoorbeeld bij het verplaatsen of conserveren van objecten, geldt de plicht om hun gezondheid te beschermen.
Musea dienen samen te werken met gecertificeerde bedrijven voor asbestinventarisatie en -verwijdering. Er geldt een strikte scheiding van rollen: een saneerder mag niet zelf inventariseren, en een inventariseerder mag niet zelf saneren. Wanneer gekozen wordt voor het behoud van asbesthoudende objecten, moet een beheersplan worden opgesteld.
