Asbest is een verzamelnaam voor een aantal in de natuur voorkomende mineralen die tot de silicaten behoren. Ruw asbest bestaat uit langwerpige bundels die zijn opgebouwd uit kristallen die lengtesplijting vertonen. De kristallen worden asbestvezels genoemd en kunnen na beschadiging zo klein worden dat zij niet met het blote oog waar te nemen zijn.
Er bestaan verschillende soorten asbestmineralen. Alleen aan de kleur van het ruwe asbest kan men zien tot welke soort het asbest behoort. Wanneer het materiaal verwerkt is, kan dat niet meer.
Oorsprong en Winning
Asbest is een delfstof die in de 21e eeuw voornamelijk in Azië en Zuid-Amerika gewonnen wordt. In 2021 werd er wereldwijd 1,2 miljoen ton gedolven. De Thetford Mines in de Canadese provincie Quebec waren in de jaren 1870 de eerste mijnen op industriële schaal. Later in de 19e eeuw volgden ook het Russische Rijk, Noord-Italië en Zuid-Afrika. Canada bleef een groot deel van de 20e eeuw een van 's werelds belangrijkste producenten, met onder meer de enorme mijn van de naar het mineraal genoemde Quebecse stad Asbestos (heden Val-des-Sources genaamd).
De Russische stad Asbest is vernoemd naar dit natuurlijke product c.q. de verzamelnaam voor deze mineralen.
Historisch Gebruik
Asbest wordt al sinds de oudheid gebruikt en werd al vlug onderkend vanwege zijn brandwerende eigenschappen: in het Rome van de oudheid gebruikten de Vestaalse maagden het voor hun eeuwig brandende lampenpitten. De Romeinse schrijver Plinius spreekt ook van een onbrandbare stof die gebruikt werd voor lijkwaden voor koningen. Hierdoor werd de as van het vuur niet gemengd met de as van de edele. Arabische troepen zouden asbest in de strijdkledij verwerkt hebben zodat ze bij een bestorming brandbommen konden gebruiken en toch zelf aanvallen. Karel de Grote had een tafelkleed van asbest dat hij tot verbijstering van zijn gasten in het vuur wierp na de maaltijd.
Asbest komt van het Griekse woord ‘asbestos’ dat onverwoestbaar betekent. Asbest werd in Nederland het meeste gebruikt in de bouw, vanwege een aantal eigenschappen: sterk materiaal, slijtvast, bestand tegen basen en hoge temperaturen.
Soorten Asbest en Toepassingen
Asbest is op te delen in twee hoofdgroepen: spiraalvormige vezels (waaronder chrysotiel) en rechte of amfiboolachtige vezels. Om te weten met welk type asbest je te maken hebt, is onderzoek in een laboratorium nodig.
Serpentijnasbest
- Chrysotiel (wit asbest): Dit type heeft slechts 1 belangrijke vertegenwoordiger. Deze asbestsoort is verreweg het meest toegepast. Ongeveer 85% van alle asbesthoudende toepassingen bevatten witte asbest.
Amfiboolasbest
- Amosiet (bruin asbest)
- Crocidoliet (blauw asbest)
- Tremoliet (grijs asbest)
- Actinoliet (groen asbest)
- Anthofyliet (geel asbest)
Asbest heeft lang bekend gestaan om zijn goede eigenschappen: het is sterk, slijtvast, isolerend en goedkoop. Daarom is het, vooral na 1950, veelvuldig gebruikt, bijvoorbeeld in gebouwen en schepen. Er is een onderscheid tussen hechtgebonden en niet-hechtgebonden toepassingen van asbest.
Hechtgebonden Asbest
Bij hechtgebonden asbest worden de vezels stevig in een materiaal verwerkt, bijvoorbeeld in asbestcement. In een droge omgeving kan hechtgebonden, onbeschadigd asbest geen gevaar opleveren voor de omgeving, mits het materiaal onbeschadigd blijft.
- Asbestkoord: Bestaat altijd voor 100% uit chrysotielvezels; omdat de vezels zijn geweven bevat koord geen bindmiddel. Vaak een grijze kleur, ongeveer 5 mm dik. Meestal geschroefd of geklemd, soms losstaand (bloembakken).
- Asbestcement: Kan verschillende kleuren hebben, vaak groen, grijs of bruin, soms zwart.
- Vinylzeil: De van motieven voorziene bovenste (vinyl)laag bevat geen asbest, alleen de viltachtige onderste laag.
Niet-hechtgebonden Asbest
Bij niet-hechtgebonden asbest (of: losgebonden asbest) zijn de vezels niet stevig in een materiaal verwerkt, waardoor asbestvezels gemakkelijk kunnen vrijkomen. Deze materialen hebben vaak een zeer hoog asbestgehalte, variërend van 75 tot 100%. Voorbeelden hiervan zijn spuitasbest en brandwerend board. Spuitasbest is zeer losgebonden asbesthoudend materiaal, dat voor 1978 regelmatig is gebruikt als isolatiemateriaal en als brandwerende laag op staalconstructies, meestal in grote gebouwen.
- Spuitasbest: Zeer losgebonden, het bindmiddel is in de loop der tijd vaak volledig vergaan. Spuitasbest is hierdoor zeer kwetsbaar en onoordeelkundige verwijdering leidt tot een grote vezelemissie. Isolerende laag rondom spanten van kantoorgebouwen, winkels en industriële complexen, soms als plafondisolatie in bv.
- Leidingisolatie: Er bestaan grofweg twee typen; amosiethoudende leidingisolatie welke met de hand werd aangebracht en voorgevormde calciumblokken die meestal chrysotiel bevatten. De eerste toepassing komt vaak voor in keukens, de tweede werd veel gebruikt bij industriële heetwaterleidingen.
- Bitumineuze dakbedekking: Altijd zwart van kleur, bestaat voornamelijk uit teer en een lage concentratie asbest.
Gevaren en Gezondheidsrisico's
Materialen en toepassingen van asbest zijn gevaarlijk als ze zijn verweerd of beschadigd en als ze worden bewerkt, denk aan zagen, schuren, boren en/of breken. Dan komen vele, onzichtbaar kleine asbestvezels vrij. Bij niet-hechtgebonden materialen kunnen de asbestvezels zelfs zonder beschadiging of bewerking al vrijkomen in de lucht.
Zolang asbest in gebonden toestand verkeert, is er geen gevaar voor de gezondheid. Als losse asbestvezels worden ingeademd lopen zij vast in de kleine luchtwegen en longblaasjes. Daar worden de kleine vezels opgenomen door macrofagen (opruimcellen). Vezels die hiervoor te groot zijn, kunnen gaan migreren (wandelen) in de weefsels. Ook kunnen zij zich via de lymfebanen verspreiden en zo terechtkomen op plaatsen ver verwijderd van de kleine luchtwegen.
De meeste ziekten openbaren zich pas tientallen jaren nadat de blootstelling aan asbest heeft plaatsgevonden en zijn niet of nauwelijks te genezen. De kans op het krijgen van asbestziekten is afhankelijk van de totale hoeveelheid ingeademde asbestvezels. De zogeheten cumulatieve blootstelling, met als eenheid vezeljaar, is het product van de blootstellingsconcentratie (uitgedrukt in vezels per kubieke centimeter) en de blootstellingsduur (in arbeidsjaar). Eén vezeljaar is dus 1 vezel per ml x 1 arbeidsjaar. Eén arbeidsjaar bestaat uit 240 werkdagen van 8 uur.
Voor het blootstellingsniveau van asbest, waaronder er geen verhoogd risico op kanker of mesothelioom zou voorkomen, bestaat geen veilige ondergrens. Voor het krijgen van asbestose moet er minimaal 5 vezeljaar blootstelling aan asbest zijn geweest.
Asbestziekten
- Mesothelioom: Een zeldzame, maar dodelijke vorm van kanker van het long- of buikvlies.
- Longkanker
- Asbestose: Een vorm van longschade die ontstaat door het inademen van asbestvezels.
De gezondheidsschade, vooral longvlieskanker en longkanker, komt vaak pas na zeer veel jaren aan het licht. Soms 10 jaar nadat met asbest is gewerkt, maar meestal pas na 30-40 jaar, waarbij het slachtoffer meestal al met pensioen is. Asbest is een levensgevaarlijke, kankerverwekkende stof. Nog steeds sterven jaarlijks tussen de 900 en 1.300 mensen, doordat zij asbestvezels hebben ingeademd.
Klein risico: Iedereen ademt elke dag een beetje asbest in. Soms ademen we per ongeluk een korte tijd meer asbestvezels in. Bijvoorbeeld door een brand waarbij asbest vrijkomt, of door in en om het huis asbesthoudend materiaal te verwijderen of bewerken. Als je een korte tijd meer asbestvezels inademt, neemt de kans op het krijgen van asbestkanker niet of nauwelijks toe. De kans om kanker te krijgen door asbest hangt af van de hoeveelheid vezels die iemand inademt tijdens zijn leven. Een normale blootstelling is laag gedurende het hele leven en de kans op kanker door asbest is dan heel klein. Ook als iemand een keer wat meer vezels inademt blijft de kans op kanker door asbest klein, omdat de duur kort is en de totale blootstelling aan de vezels niet heel groot is. Het risico is laag.
Groot risico: Iemand die vele jaren veel asbestvezels heeft ingeademd loopt een groot risico. Deze situatie kwam vooral vroeger bij bepaalde beroepen voor. Bijvoorbeeld bij bouwvakkers, timmermannen en in de installatietechniek en industrie. Er werd toen veel minder voorzichtig omgegaan met asbest dan tegenwoordig. Tegenwoordig zijn regels voor het werken met asbest heel streng. Er zit een lange tijd tussen het inademen van asbestvezels en het krijgen van kanker, gemiddeld ongeveer 40 jaar. Hierdoor neemt het aantal mensen met kanker door asbest nog steeds toe. Iemand die zijn hele werkzame leven veel asbestvezels inademt, loopt een groot risico op kanker door asbest.
Regelgeving en Wetgeving
In Nederland is het gebruik van asbest bij bouwwerkzaamheden en in de ontwikkeling van bouwmaterialen sinds 1993 verboden. Op dat moment kon men het materiaal elders in Europa nog wel gebruiken. In de periode 1955-1978 zijn asbest en asbesthoudende producten op grote schaal verwerkt en geproduceerd en toegepast.
Nederland
De kern van de Nederlandse asbestregelgeving is het verbod op het bewerken, verwerken of in voorraad houden van asbest of asbesthoudende producten. In 2005 is het Asbestverwijderingsbesluit 2005 van kracht geworden. In 2010 adviseert de Gezondheidsraad de asbestnormen aan te scherpen en in 2011 verscherpt de overheid diverse wetten en regels voor de asbestverwijdering. In 2015 heeft de rijksoverheid aangegeven dat zij vanaf 2024 asbestdaken wil gaan verbieden. Eigenaren van asbestdaken hebben na het aannemen van de wet tot 31 december 2024 de tijd om deze te verwijderen. In oktober 2018 is het verbod aangenomen door de Tweede Kamer.
Komt een werknemer in een arbeidssituatie in aanraking met asbest en wordt hij daardoor ziek, dan kan hij de geleden schade vorderen van zijn (oud-)werkgever. Wanneer de beroepsziekte is veroorzaakt door het blootstellen aan een gevaarlijke stof, dan is in Nederland de werkgever aansprakelijk als bedrijfs- of beroepsmatige gebruiker van die stof op grond van artikel 175 van boek 6 van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek (art. 6:175 B.W.). Dit is echter anders met de aansprakelijkheid die rechtstreeks voortvloeit uit het arbeidsrecht: daar geldt een schuldaansprakelijkheid, waarbij de werkgever pas aansprakelijk is als hij niet aan zijn zorgplicht heeft voldaan. Dat wil zeggen, dat hij er niet alles aan heeft gedaan om zijn werknemer op een veilige werkplek te laten werken met de nodige veiligheidsmaatregelen. De aansprakelijkheid, die hier specifiek geldt in de arbeidsrelatie, is vastgelegd in artikel 658 van boek 7 van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek (art. 7:658 B.W.).
Verder zijn er de Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers 2014 en de Regeling tegemoetkoming niet-loondienstgerelateerde slachtoffers van mesothelioom en asbestose. Heeft iemand de ziekte mesothelioom of de ziekte asbestose, dan kan hij via het het Instituut Asbestslachtoffers (IAS) onder bepaalde voorwaarden in aanmerking komen voor een tegemoetkoming van de overheid (2018: € 20.355). Hiermee komen sinds 1 december 2007 dus ook zelfstandigen die asbestslachtoffer zijn in aanmerking voor een tegemoetkoming. De voorwaarde voor een financiële tegemoetkoming zijn: het slachtoffer moet minimaal tien jaren aaneengesloten in Nederland hebben gewoond in de periode dat de asbestbesmetting heeft plaatsgevonden.
Art. 3:310 lid 1 BW in boek 3 van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek bepaalt - onder meer - dat een rechtsvordering tot vergoeding van schade verjaart door verloop van vijf jaren na de aanvang van de dag, volgende op die waarop de benadeelde zowel met de schade als met de daarvoor aansprakelijke persoon bekend is geworden. Degene die zich op de verjaringstermijn beroept (de aansprakelijk gestelde), stelt en bewijst zo nodig dat de benadeelde daadwerkelijk bekend was met de schade en met de daarvoor aansprakelijke persoon. Dat neemt niet weg dat de rechter, indien de benadeelde de bekendheid betwist, die bekendheid zal kunnen afleiden uit bepaalde ten processe gebleken feiten en omstandigheden (HR 6 april 2001, nr. 14533). Dit houdt in grote lijnen in dat de (oud-)werknemer de schade kan vorderen bij zijn (oud-)werkgever tot vijf jaar nadat hij ziek is geworden. Mesothelioom openbaart zich pas na gemiddeld 30 jaar. Aangezien een verjaringstermijn van 30 jaar geldt, kan het voorkomen dat de verjaringstermijn verstreken is voordat de ziekte zich heeft geopenbaard. Bij openbaring van de ziekte na 30 jaar is toepassing van de verjaringstermijn op grond van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar (Hof 's-Gravenhage 24 juli 2002, Prg. 2002, nr. 5967).
Naast werknemers zijn in Nederland ook andere mensen aan asbest in het milieu blootgesteld, bijvoorbeeld door asbesthoudend afval dat als wegverharding is gebruikt. In bepaalde gebieden komt hierdoor de specifieke kanker mesothelioom meer voor, onder andere rond Goor, in de omgeving van de asbestfabriek Eternit en in Harderwijk rond de asbestfabriek van Asbestona. Op 20 december 2005 maakte staatssecretaris Pieter van Geel bekend dat er een landelijk fonds zal worden ingesteld om deze slachtoffers een schadevergoeding te geven. Per december 2007 is deze regeling van kracht geworden en ontvangt elke patiënt met mesothelioom een vergoeding van € 17.000 van de overheid. Eternit heeft, zonder schuld te bekennen voor de asbestvervuiling, aangegeven een uitkering te willen verstrekken. De fabrieken gaven in het verleden, onder andere in 1963 en 1968, asbestafval gratis weg waarmee paden en erven werden verhard. Inmiddels hebben ruim 2.000 mensen via het meldpunt een asbestsituatie aangemeld.
Vlaanderen
Een belangrijk onderdeel van de Vlaamse regelgeving is het vereiste dat elk sloopopvolgingsplan een destructieve asbestinventaris bevat. Het bij verkoop van een woning verplichte asbestattest werd ingevoerd in 2022. Invoering maakte deel uit van het actieplan asbestafbouw, een initiatief van de Vlaamse regering. Het attest wordt afgegeven na een inventarisatie uitgevoerd door een gecertificeerd deskundige. Deze deskundige voert een inspectie uit en registreert het verslag daarover in de centrale databank van de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM), waarna het officiële asbestattest wordt verstrekt. Vanaf 2032 worden de eisen strenger en wordt elke gebouweigenaar verplicht om een officieel asbestattest te hebben. De Vlaamse Overheid stelt eisen aan het tempo van het verwijderen van asbest.
Brussels Gewest
In het Brussels Gewest is enkel bij omvangrijke werken van asbestverwijdering een vergunning of aangifte vereist, en de tussenkomst van een erkende firma. Makkelijk weg te halen niet-broos asbest kan men in Brussel zelf voorzichtig verwijderen, met een FFP3-masker op.
Asbestverwijdering
Voordat asbest verwijderd wordt, moet een asbestinventarisatie gemaakt worden. Of asbest moet worden verwijderd is afhankelijk van de wijze waarop het asbest gebonden is in het materiaal. Hechtgebonden asbest kan meestal beter blijven zitten. Dit materiaal levert geen gevaar op als het in goede staat verkeert en niet wordt bewerkt. Of er in het geval van losgebonden asbest (of: niet-hechtgebonden asbest) maatregelen nodig zijn, hangt af van het feit of het materiaal al dan niet is afgeschermd.
In Nederland staat het de eigenaar van een gebouw vrij te beslissen over het wel of niet verwijderen hechtgebonden asbesthoudend materiaal. Indien tot verwijdering van asbest wordt besloten, moet men zich houden aan de regels die door het Asbestverwijderingsbesluit en het Arbeidsomstandighedenbesluit zijn gesteld. Voorafgaand aan de verwijdering van asbest moet dit gemeld worden bij de Gemeente en moet een asbestinventarisatierapport overgelegd worden.
Er gelden strenge voorschriften voor het verwijderen van asbest. Het niet volgens de voorschriften verwijderen van asbest is vaak een stuk gevaarlijker dan het laten zitten van dit materiaal. Alle asbestafval dient gecontroleerd gestort te worden. Asbest valt onder de gevaarlijke afvalstoffen en mag alleen gestort worden op een gespecialiseerde stortplaats.
Volgens het rapport Naleving Asbestregels dat in opdracht van de ministeries van sociale zaken en van milieu in 2009 werd opgesteld, gebeurde veel verwijdering van asbest illegaal en werden de wettelijke voorschriften sterk onvoldoende nageleefd. De Rekenkamer constateerde in 2007 al dat de controle daarop grote tekortkomingen vertoonde. Met ingang van 1 juli 2019 werden wijzigingen in het Asbestverwijderingsbesluit van kracht. Het gebruik van het Landelijk asbestvolgsysteem (LAVS) is nu wettelijk verplicht voor alle saneringsprojecten in risicoklasse 2 en 2A. Op 14 oktober 2019 maakte de verantwoordelijke minister een aantal nieuwe maatregelen bekend om asbestdaken aan te pakken. Een van de maatregelen is het oprichten van een fonds waaruit leningen voor het verwijderen van asbestdaken verstrekt kunnen worden. Dit kan tot en met 2028, om zo mensen te stimuleren voor dat jaar actie te ondernemen. Hoe ouder een asbestdak, hoe groter het risico dat er gezondheidsbedreigende asbestvezels vrijkomen.