De oorsprong van Delfts blauw aardewerk gaat terug tot eind 16e eeuw, toen de VOC porselein uit China en Japan meebracht naar Europa. Dit oorspronkelijke Chinese keramiek was echter duur en moeilijk te verkrijgen. Door de grote vraag ontstond een groeiende markt voor imitatieporselein in Europa. Toen het Nederlandse ambachtslieden niet lukte het Chinese porselein goed te imiteren begonnen ze te experimenteren en ontstond er een eigen variant van dit blauw-witte porselein. Met name de stad Delft specialiseerde zich hierin, vandaar de naam Delfts blauw aardewerk. Naast de talloze werkplaatsen in Delft produceerden echter ook andere Nederlandse steden een grote verscheidenheid aan aardewerk, waaronder vazen, borden, tegels en andere decoratieve objecten.
Tijdens de hoogtijdagen van de Delfts blauw aardewerkproductie in de 17e en 18e eeuw werd de chinoiserie-stijl, geïnspireerd door het geïmporteerde Chinese en Japanse porselein, zeer populair. Dit omvatte vaak (Nederlandse interpretaties van) scènes van Chinese landschappen, figuren in traditionele Chinese kledij, tempels, pagodes, exotische bloemen en planten, en symbolische motieven zoals draken en fabeldieren. Deze oosterse motieven waren niet alleen decoratief, maar hadden ook een symbolische betekenis. Chinoiserie op Delfts blauw aardewerk voegde exotisme en verfijning toe aan de objecten en werd geassocieerd met een gevoel van luxe en rijkdom.
In de 17e eeuw begon de productie van tegels in Nederland, met name in Delft, op grote schaal toe te nemen. Tegels waren praktisch en werden gebruikt als bekleding voor wanden en vloeren in huizen, keukens, kerken en openbare gebouwen. Verschillende decoratieve motieven werden populair als manier om interieurs te verfraaien. In deze tijd begonnen afbeeldingen van spelletjes, beroepen en alledaagse taferelen steeds populairder te worden. Ze boden een charmante en soms humoristische weergave van het dagelijkse leven in die tijd. Spelletjes zoals kaarten, scha ken, dammen, hoepelen, touwtje springen of knikkeren en beroepen met ambachtslieden, boeren, vissers en soldaten waren geliefde onderwerpen. Ze gaven een inkijkje in het sociale leven, de ambachten en dagelijkse bezigheden van de mensen.
Delfts blauwe tegels waren niet alleen geliefd om hun esthetische schoonheid, maar ook vanwege hun praktische toepassingen. Ze werden gebruikt als wanddecoratie in huizen en openbare gebouwen, maar dienden ook als functionele wandbekleding in keukens, badkamers en haarden. In de vroege periode van de Delfts blauw productie (laat 16e-vroeg 17e eeuw) werd gebruik gemaakt van mangaan als kleurmiddel voor blauwe tinten. Mangaan werd gemengd met klei of glazuur, maar het resultaat was niet zo intens en levendig. Het was vaak vaag of grijsachtig en kon niet concurreren met het diepe en heldere kobaltblauw, dat later werd ontdekt als betaalbaar alternatief uit met name Duitsland. De introductie van kobaltoxide betekende een grote sprong voorwaarts in de kwaliteit en uitstraling van Delfts blauw aardewerk. Hoe puurder het pigment was, hoe blauwer de kleur.
Het oorspronkelijke Delfts blauwe aardewerk is een vorm van Faience, waarbij een laag wit glazuur wordt aangebracht op lichtkleurig aardewerk met daaroverheen een beschildering van gekleurde (blauwe) onderglazuurpigmenten. Daaroverheen komt en hoogglanzend transparant glazuur. Tijdens het bakken in de oven op hoge temperaturen smelten glazuur en kleur samen. Plateel is een term die verwijst naar aardewerk of keramiek dat is versierd met geglazuurde decoraties. Het is een kunstvorm die al eeuwenlang bestaat en wordt vaak geassocieerd met traditioneel Nederlands aardewerk.
Vanaf het begin van de 17de eeuw verscheept de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) Chinees porselein naar Nederland. Dit sterke, dunne, witte keramiek lijkt in niets op het breekbare, dikke, roodbruine aardewerk dat in Nederland wordt gemaakt. Het valt dan ook enorm in de smaak. Nederlandse plateelbakkers proberen de Chinese voorbeelden te imiteren. Daarbij stuiten ze op een technisch probleem: de Nederlandse bodem bevat geen witte porseleinklei. Door hun kleimengsel aan te passen en de objecten volledig te bedekken met wit tinglazuur lukt het de plateelbakkers toch een goedgelijkend product te maken. En net als de Chinese porseleinmakers beschilderen ze het product met blauwe verf.
De productie van het zogenaamde Hollants porceleyn concentreert zich in de 17de eeuw in Delft. Hier is specialistische kennis aanwezig en de stad is geografisch goed gelegen. In het bruisende kunstklimaat in de stad inspireren plateelbakkers en schilders elkaar. Rond 1700 bereikt de Delftse aardewerkindustrie een artistiek en technisch hoogtepunt. Er zijn op dat moment maar liefst 33 aardewerkfabrieken actief in de stad. Maria II, koningin van Engeland en vrouw van stadhouder Willem III, bestelt aan het eind van de 17de eeuw diverse pronkstukken bij plateelbakkerij De Grieksche A, waardoor het Delftse aardewerk vorstelijke allure krijgt.
Internationale concurrentie laat begin 18de eeuw Duitsland en Frankrijk porseleinklei vinden, waardoor Delftse aardewerkindustrie druk krijgt van porseleinfabrieken uit die landen. Tegelijkertijd wordt Chinees porselein steeds goedkoper en ontwikkelen Engelse pottenbakkers creamware. De Delftse plateelbakkers proberen zich staande te houden met een breed assortiment aan aardewerk, maar begin 19de eeuw zijn er slechts een paar Delftse plateelfabrieken over. Toch worden er in de 18de eeuw nog steeds grote pronkstukken van Delfts aardewerk geproduceerd, die zich kunnen meten met de producten van buitenlandse concurrenten.
Rond 1880 wordt de Delftse aardewerkindustrie nieuw leven ingeblazen. De Porceleyne Fles gaat ‘Nieuw Delfts’ produceren: vazen, sculpturen en tegeltableaus in Art Nouveau-stijl, gemaakt met nieuwe materialen en technieken. In 1955 richt De Porceleyne Fles de Experimentele Afdeling op. Hier worden unieke stukken ‘kunstenaarskeramiek’ gemaakt, veelal door vrouwelijke makers. Vandaag laten hedendaagse keramisten en kunstenaars zich inspireren door de geschiedenis en iconische status van het Delfts Blauw.
Vanaf 1620 worden behalve de veelkleurige, de bekende blauwe tegels gemaakt, d.w.z. de voorstelling wordt alleen in blauw op de ondoorzichtige ondergrond van het tinglazuur geschilderd. Omstreeks 1602 kwam door de handel met China het eerste blauwe Chinese porselein naar Holland. Dit werd kraakporselein genoemd. Deze naam is vermoedelijk ontstaan doordat het eerste porselein dat op de markt kwam, afkomstig was van Portugese schepen die door de Hollanders waren buitgemaakt. Die Portugese schepen waren van het type “carracas” (kraken), vandaar “kraakporselein”. Miljoenen stuks porseleinen kommen, kannen en schotels werden in de loop der jaren per Oost-Indiëvaarder naar Amsterdam verscheept. Dit Chinese porselein was een begeerd en duur artikel. Van ca. 1640 tot 1800 is het Chinese porselein op ongeëvenaarde wijze in Delft geïmiteerd. De pottenbakkers noemden zich “porseleinbakkers”. Dit was ten onrechte: wat zij vervaardigden was aardewerk. Het vervaardigen van porselein was in Europa toen nog niet bekend; het werd pas in 1709 voor het eerst gemaakt in Duitsland. In navolging van het geïmporteerde blauwe Chinese porselein, zijn ook de blauwe tegels ontstaan. Het “Delfts blauw” is wereldberoemd geworden, zo beroemd, dat het een verzamelnaam is geworden voor aardewerk en tegels beschilderd in blauwe kleur, ook al is dit niet in Delft gemaakt.
Door tijdgebrek is er veel verteld over de geschiedenis van de wandtegels en hun plaats in de Nederlandse cultuur. De Zaanstreek en West-Friesland kennen een speciale tegelschouw, de smuiger, die geheel betegeld is en naar voren buigt aan de bovenkant. De tegels werden beschilderd met voorstellingen uit het dagelijkse leven, zoals ruiters, soldaten, schepen, spelende kinderen, dieren, bloemen en landschappen. De gravures van bekende kunstenaars zoals Pieter Schut hebben als voorbeelden gediend voor Bijbelse voorstellingen op tegels. Duizenden tegels en vele tegeltableaus in blauw en paars, maar ook in veelkleurige uitvoering, zijn op bestelling gemaakt voor paleizen, kerken en kloosters in Portugal, Spanje, de Azoren, Brazilië, Frankrijk, Duitsland, Engeland, Polen, Scandinavië en Rusland.
Vandaag de dag blijft Delfts blauw een icoon van Nederland, met moderne kunstenaars die historische inspiratie halen uit deze traditie. Wil je een stukje van deze traditie in huis halen? Dan kun je een tegel bedrukken met je eigen afbeelding of tekst. Als je gaat verzamelen, let dan op authenticiteit, kwaliteit van het ontwerp en vakmanschap. Om ze in goede staat te houden, bewaar ze op een veilige plek en maak ze regelmatig schoon met een zachte doek.
tags: #badkamertegel #delfts #blauw