Asbest is een verzamelnaam voor een aantal in de natuur voorkomende mineralen die tot de silicaten behoren. Ruw asbest bestaat uit langwerpige bundels die zijn opgebouwd uit kristallen die lengtesplijting vertonen. De kristallen worden asbestvezels genoemd en kunnen na beschadiging zo klein worden dat zij niet met het blote oog waar te nemen zijn. Er bestaan verschillende soorten asbestmineralen. Alleen aan de kleur van het ruwe asbest kan men zien tot welke soort het asbest behoort. Wanneer het materiaal verwerkt is, kan dat niet meer.
Historische oorsprong en productie
Asbest is een delfstof die in de 21e eeuw voornamelijk in Azië en Zuid-Amerika gewonnen wordt. In 2021 werd er wereldwijd 1,2 miljoen ton gedolven. De Thetford Mines in de Canadese provincie Quebec waren in de jaren 1870 de eerste mijnen op industriële schaal. Later in de 19e eeuw volgden ook het Russische Rijk, Noord-Italië en Zuid-Afrika. Canada bleef een groot deel van de 20e eeuw een van 's werelds belangrijkste producenten, met onder meer de enorme mijn van de naar het mineraal genoemde Quebecse stad Asbestos (heden Val-des-Sources genaamd).
Vroeg gebruik en herkenning
Asbest wordt al sinds de oudheid gebruikt en werd al vlug onderkend vanwege zijn brandwerende eigenschappen: in het Rome van de oudheid gebruikten de Vestaalse maagden het voor hun eeuwig brandende lampenpitten. De Romeinse schrijver Plinius spreekt ook van een onbrandbare stof die gebruikt werd voor lijkwaden voor koningen. Arabische troepen zouden asbest in de strijdkledij verwerkt hebben zodat ze bij een bestorming brandbommen konden gebruiken en toch zelf aanvallen. Karel de Grote had een tafelkleed van asbest dat hij tot verbijstering van zijn gasten in het vuur wierp na de maaltijd.
Sommige asbesthoudende toepassingen hebben een generieke naam, zo wordt asbestbeplating met een honingraatstructuur vaak 'eterniet' genoemd, terwijl het bedrijf Eternit niet de enige producent van asbestplaten was. Flensafdichtingen (pakkingen) met asbest worden met paroniet aangeduid, ongeacht de fabrikant van de pakking. In onderstaande tabel worden de belangrijkste asbesttoepassingen vermeld. De risicoklasses en gehaltes dan wel soorten asbest zijn indicatief. Vaak een grijze kleur, ongeveer 5 mm dik. Meestal geschroefd of gekneld, soms losstaand (bloembakken).
Toepassingsvarianten en eigenschappen
Asbestkoord bestaat altijd voor 100% uit chrysotielvezels; omdat de vezels zijn geweven bevat koord geen bindmiddel. Er bestaan grofweg twee typen; amosiethoudende leidingisolatie welke met de hand werd aangebracht en voorgevormde calciumblokken die meestal chrysotiel bevatten. De eerste toepassing komt vaak voor in keukens, de tweede werd veel gebruikt bij industriële heetwaterleidingen. De van motieven voorziene bovenste ( vinyl )laag bevat geen asbest, alleen de viltachtige onderste laag.
Brandwerend en warmte-isoleren zijn primaire kenmerken, maar spuitasbest is zeer kwetsbaar en onoordeelkundige verwijdering leidt tot een grote vezelemissie. Isolerende laag rondom spanten van kantoorgebouwen, winkels en industriële complexen, soms als plafondisolatie in bv. Kan verschillende kleuren hebben, vaak groen, grijs of bruin, soms zwart. Altijd zwart van kleur, bestaat voornamelijk uit teer en een lage concentratie asbest.
Blootstelling en gezondheidsrisico's
Asbestvezels komen in de buitenlucht voor in concentraties van 20 tot 40 vezels per m³. De voornaamste bronnen van asbestvervuiling in de buitenlucht zijn asbestcementproducten en incidenten zoals brand en sloop in gebouwen die asbest bevatten. Zolang asbest in gebonden toestand verkeert, is er geen gevaar voor de gezondheid. Als losse asbestvezels worden ingeademd lopen zij vast in de kleine luchtwegen en longblaasjes. Daar worden de kleine vezels opgenomen door macrofagen (opruimcellen). Vezels die hiervoor te groot zijn, kunnen gaan migreren (wandelen) in de weefsels. Ook kunnen zij zich via de lymfebanen verspreiden en zo terechtkomen op plaatsen ver verwijderd van de kleine luchtwegen.
De meeste ziekten openen zich pas tientallen jaren nadat de blootstelling aan asbest heeft plaatsgevonden en zijn niet of nauwelijks te genezen. De kans op het krijgen van asbestziekten is afhankelijk van de totale hoeveelheid ingeademde asbestvezels. De zogeheten cumulatieve blootstelling, met als eenheid vezeljaar, is het product van de blootstellingsconcentratie en de blootstellingsduur. Eén vezeljaar is 1 vezel per ml x 1 arbeidsjaar. Eén arbeidsjaar bestaat uit 240 werkdagen van 8 uur. Voor het blootstellingsniveau van asbest, waaronder er geen verhoogd risico op kanker of mesothelioom zou voorkomen, bestaat geen veilige ondergrens. Voor het krijgen van asbestose moet er minimaal 5 vezeljaar blootstelling aan asbest zijn geweest.
Regelgeving en afbouw
De kern van de Nederlandse asbestregelgeving is het verbod op het bewerken, verwerken of in voorraad houden van asbest of asbesthoudende producten. In 2005 is het Asbestverwijderingsbesluit 2005 van kracht geworden. In 2010 adviseert de Gezondheidsraad de asbestnormen aan te scherpen en in 2011 verscherpt de overheid diverse wetten en regels voor de asbestverwijdering. In 2015 heeft de rijksoverheid aangegeven dat zij vanaf 2024 asbestdaken wil gaan verbieden. Eigenaren van asbestdaken hebben na het aannemen van de wet tot 31 december 2024 de tijd om deze te verwijderen. In oktober 2018 is het verbod aangenomen door de Tweede Kamer.
In Vlaanderen/Vlaamse regelgeving vereist elk sloopopvolgingsplan een destructieve asbestinventaris. Het bij verkoop van een woning verplichte asbestattest werd ingevoerd in 2022, met strengere eisen vanaf 2032. In het Brussels Gewest is enkel bij omvangrijke werken van asbestverwijdering een vergunning of aangifte vereist. Makkelijk weg te halen niet-broos asbest kan men in Brussel zelf voorzichtig verwijderen, met een FFP3-masker op.
Asbest in woningen en diagnostiek
Voordat asbest verwijderd wordt, moet een asbestinventarisatie gemaakt worden. Er bestaan twee soorten inventarisaties: visuele en destructieve inspectie. Een visuele inspectie controleert zichtbare plekken en geeft advies over verwijdering of behoud; kosten circa €400-€500. Een destructieve inspectie breekt delen van het materiaal open om verborgen plekken te controleren; kosten hoger en afhankelijk van de benodigde extra werkzaamheden.
In Nederland is het wettelijk verboden om asbest te handelen of te verwerken sinds januari 1994. Toch zat en zit er soms nog asbest in oudere materialen. Vinylvloerbedekking kon tot circa 1985 asbest bevatten in onderlagen; spuitasbest werd tot 1978 toegepast. Het is essentieel dat asbestinventarisaties worden uitgevoerd door erkende bedrijven en dat verwijdering gebeurt volgens de wettelijke voorschriften en veiligheidseisen.
Industriële en maatschappelijke context
De Russische stad Asbest is vernoemd naar dit natuurlijke product c.q. de verzamelnaam voor deze mineralen. Het gebruik en de productie van asbest heeft lange geschiedenis, maar de risico's hebben geleid tot wereldwijde regelgeving en saneringsinspanningen. Er bestaan regelingen zoals Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers en andere juridische mechanismen ter ondersteuning van slachtoffers. Inmiddels staat duidelijk dat elk gebruik van asbest risico's met zich meebrengt, en dat preventie en correcte verwijdering van cruciaal belang zijn.
Hoe te controleren of er asbest aanwezig is
Om zeker te weten of je asbest in huis hebt, laat een erkend laboratorium een asbestinventarisatie doen. Een asbestinventarisatie is een onderzoek naar de aanwezigheid van asbest in en om je huis. Een erkend inventarisatiebedrijf vind je via bijvoorbeeld erkende platformen. Als je woning gebouwd is voor 1994, of als renovatie/afbraak gepland is, is zo’n inventarisatie vaak verplicht.
Veiligheids- en informatief advies
Codes op asbestgolfplaten geven aan of de plaat asbest bevat. Een plaat met een aanduiding van asbestvrijheid is niet per definitie representatief voor het hele dak. Bij renovatie of herstel moet elke plaat gecontroleerd worden. Asbest kan in verschillende plaatsen voorkomen, zoals plafondplaten, zachtboard, achter cv-ketels, schouwen, vensterbanken en buiten in daken, regenpijpen en kozijnen. Het is raadzaam altijd een professionele beoordeling te laten doen voordat sprake is van verwijdering of sanering.