Het interieur van het hoekpand aan de Herengracht heeft een lange geschiedenis: het interieurronde 1780, het werd in 1982 opgenomen in de verzameling van het museum. Er is een intrigerende wisselwerking tussen voormalige banketbakkerijen en gevelbekleding; baksteen en keramiek bepalen niet alleen de esthetiek maar ook de functionele eigenschappen van gevels. Groene gevels, verticale tuinen en bouwkundige innovaties hebben zich ontwikkeld van curiositeiten tot integraal onderdeel van stedelijke architectuur en duurzaamheid.
Historische context van de banketbakkerij op de Herengracht
Herengracht 558 kent een lange geschiedenis van bewoners en gebruikers: waarschijnlijk had de eerste banketbakker daar al in 1754 zijn zaak. Mathias van Thiel was de laatste gebruiker van het bijzondere interieur. Hij nam in 1933 de zaak over van zijn vader, Godefridus Johannes van Thiel, die in 1873 het pand op de hoek van de Herengracht had gekocht. De winkel liep goed: er was aanloop in de winkel zelf, maar ook hadden ze een grote uitbrengwijk, en de banketbakkerij was een eersteklas instelling. De slopers kwamen al in beweging, maar door tussenkomst van leden van de Nederlandse Banketbakkers Vereniging werd het interieur uit het pand verwijderd en opgeslagen op de zolder van de Vakschool voor Banketbakkers in de Quellijnstraat. Het interieur maakte daarna vele omzwervingen tijdens tentoonstellingen over apotheken en medische zaken, totdat uit onderzoek bleek dat het originele doel geen apothekeninterieur was.
In 1949 deed banketbakker Van Thiel zijn zaak over aan banketbakker Te Kieft. Deze wilde vernieuwen en vond het interieur te ouderwets en besloot dat het moest verdwijnen. De slopers waren al begonnen met zagen toen de intocht van de banketbakkersvereniging ertoe leidde dat het interieur voor behoud werd meegenomen. Later verhuisde het naar de zolder van de vakschool en begon een lange reis langs tentoonstellingen en verzamelingen. Mathias van Thiel woonde met zijn gezin boven de bakkerij. De bakkerij was in de kelder, de winkel op de begane grond; op de eerste verdieping keuken en woonkamer, en bovenop vier slaapkamers; de bovenste zolder lag vol opgeslagen spullen. In de bakkerij werkten ongeveer vier mensen en in de winkel stond juffrouw Pim die de klanten hielp.
De gevel en bouwmateriaal als identiteit
Baksteen heeft een lange traditie als gevelbekleding. Naast handvorm- en vormbaksteen bleef gedurende de wederopbouw gele strengperssteen populair, toegepast aan representatieve industriële gebouwen en bekleding van gevels. Baksteen vormt als een 'jurk' de gevelbekleding van het gebouw en wordt gewaardeerd om kleur en textuur. Verwante steenachtige materialen als kalkzandsteen en betonsteen dienen eveneens als gevelbekleding. De evolutie van gevelbekleding kent periodes van experiment en vernieuwing, met onder andere keramiek als decoratief element en als klimatenoodzakelijke functie.
Naast de traditionele baksteen en keramiek zijn er ook moderne innovaties zoals geveltegels en betonsteen. In de jaren tachtig ontstonden de eerste tekenen van een baksteenrenaissance met koppen als het hoofdkantoor van de NMB in Amsterdam-Zuidoost en Huis de Waal in Utrecht. Gedurende de jaren negentig werd verankering met lijm in opkomst gebracht, waardoor stootvoegen achterwege konden blijven. Het gebruik van serie- en modulaire gevelsystemen, zoals baksteenstrips en keramische platen, werd steeds gebruikelijker in zowel utiliteits- als woonbouw.
Groene gevels: van hype naar functioneel stedelijk groen
Groene gevels begonnen als verticale tuinen in zuidelijke landen om hitte en leefomstandigheden te verbeteren. Patrick Blanc was een van de grondleggers van het huidige verticale tuin systeem, maar de ontwikkeling heeft zich inmiddels uitgebreid. Een groene gevel is ontstaan uit de navolging van het groene dak en biedt nu een functioneel voordeel in stedelijke omgevingen: verkoeling, CO2-reductie, fijnstofreductie, biodiversiteit en esthetische meerwaarde. In Arnhem werd een groengevel gerealiseerd met korven gevuld met lava, wat water buffert en onderhoud vermindert. Theo Reesink benadrukt het belang van onderhoud: een groene gevel vraagt continue aandacht en inspectie.
Wonderwoods in Utrecht is een ambitieus project dat de natuur terug in de stad brengt. Stefano Boeri, bekend van Bosco Verticale in Milaan, werkte mee aan het ontwerp. Het plan gaat uit van verschillende boomsoorten die bestand zijn tegen het Nederlandse klimaat, met een robuuste bouwopzet en waterbuffering via substraatlagen en retentiekratten. De aanpak is gericht op langdurig onderhoud en integratie met de bewoners via een onderhoudscontract. Flying gardeners zullen ongeveer vijf keer per jaar aan de toren werken, met snoeiwerk en tussentijdse bijstellingen. De gevelafwerking kiest voor terazzo en natuursteen om vuil af te weren en de gevelslijtage te beperken.
Een indrukwekkend voorbeeld van groene gevels is te zien in het atrium van het European Medicines Agency (EMA) in Amsterdam, waar een plantenwand van ruim 1.200 vierkante meter aanwezig is. De wand bestaat uit verticale modules met waterdoorlatende lagen en een gevelelement aan een ophangrail, met sensoren voor klimaatbeheersing. Onderhoud en beheer zijn structureel vastgelegd door de betrokken partijen Okra landschapsarchitecten en Koninklijke Ginkel Groep. De combinatie van esthetiek en functionaliteit maakt de groene wand een integraal onderdeel van het gebouw en de stedelijke praktijk.
Technische inzichten en onderhoud
Verticaal groen is kostbaar in aanleg en onderhoud, maar heeft een steeds duidelijker aantoonbare meerwaarde voor klimaat en leefkwaliteit in steden. De systemen zijn vaak technisch hoogstandjes en vereisen zorgvuldige planning en monitoring. Sensoren, waterbuffers en smart systemen zorgen voor een gecontroleerde aanvoer van water en voedingsstoffen, terwijl onderhoudsbezoeken door gespecialiseerde teams nodig blijven om kale plekken en schade te voorkomen. In het EMA-project is duidelijk geworden dat het onderhoudende aspect cruciaal is voor succes en duurzaamheid.
Verbinding tussen historische gevelkenmerken en hedendaagse groene innovatie
Hoewel de culturele betekenis van historisch banketbakkerinterieur en gevelbekleding belangrijk is, toont de hedendaagse praktijk hoe gevels een scala aan functies kunnen combineren: esthetiek, geschiedenis, klimaatbeheersing en biodiversiteit. De combinatie van traditionele baksteenarchitectuur met moderne groene technologie laat zien hoe oude gebouwen kunnen worden geïntegreerd in duurzame stedelijke omgevingen. De verhaallijnen van de banketbakkerij, de geschiedenis van gevelbekleding en de opkomst van groene wanden raken elkaar in het gedeelde thema van vakmanschap en vernieuwing.
tags: #banketbakkerij #gevel #groen