Bij verbouwingen, sloop en zelfs bij restauraties gaan historische tegels nog vaak verloren. Vooral voor de relatief jonge tegeltoepassingen uit de 20ste eeuw ontbreekt vaak zowel kennis over de herkomst als het besef van de cultuurhistorische waarde. In dit kennisartikel belichten we de grote verscheidenheid aan wand- en vloertegels uit de periode 1895-1965 om het bewustwordingsproces voor deze bijzondere producten van industrie en kunstnijverheid te bevorderen.
Historische context en oorsprong van tegels en barokverwantschappen
De Nederlandse tegelindustrie kent in het begin van de 17de eeuw een periode van bloei met de productie van tegels in karakteristiek blauw-wit tinglazuur, inspelend op het kostbare Chinese en Japanse porselein. Deze zogenoemde ‘Delftse’ tegels domineren tot het eind van de 19de eeuw het Nederlandse interieur. De barokstijl in het interieur kwam in de mode onder Louis XIV, het hoogtepunt van zijn populariteit was de 18e eeuw, nu zijn er ook een aanzienlijk aantal aanhangers van deze trend. De barokperiode begon aan het eind van de 16e eeuw in Italië en werd in Europa wijd verspreid, waarbij het woord barok afstamt van het Portugese barroco, wat onregelmatig gevormde parel betekent.
Belangrijkste kenmerken van barok en verwante interieurs
Grote ruimtes zijn gemaakt en in kleine ruimtes is deze stijl niet geschikt. De kamerinrichting kent karakteristieke vloeiende gebogen lijnen en een overvloed aan decoratieve objecten. Het ontwerp omvat rijke volumetrische stucwerklijsten, kandelaars, massieve horloges, beeldjes in muurnnissen, franjes en monogrammen, fotolijsten. Het gebruik van dure afwerkingsmaterialen zoals marmer, steenmozaïek, waardevol hout en verguldsel is kenmerkend. Verlichting is doordacht en diffuus, met massieve kristallen kroonluchters en veel spiegels met houtsnijwerk en vergulding. Decoratieve panelen en schilderijen met religieuze en machtige taferelen spelen een prominente rol.
Van wand- en vloertegels naar bouwkeramiek en tableaus
Technische ontwikkelingen in de productie van tegels hebben er samen met stijlevoluties toe geleid dat wand- en vloertegels in de loop van de 19de eeuw meer dan voorheen een beeldbepalend onderdeel van de architectuur werden. Door tegellabbers en constructeurs werd tegels gebruikt als ornamentdrager voor verfraaiing van interieurs en gevels. De invloeden van art deco overheersen daarbij en het aanbod van machinaal vervaardigde tegels werd uitgebreid. De platen en tegels in diverse maten en vormen boden enorme flexibele toepassingsmogelijkheden voor interieurs en exterieurs.
In Nederland kwam de mechanisatie van de tegelindustrie pas vrij laat van de grond. Omstreeks 1900 werden wandtegels nog steeds handmatig in tinglazuurtechniek gemaakt in Friesland en Utrecht; vloertegels werden machinaal geperst bij verschillende fabrieken. De productie van met de tegelpers vervaardigde wandtegels vond verder op relatief beperkte schaal plaats bij plateelbakkerijen.
Het ruime aanbod van machinaal vervaardigde vloertegels rond 1900 werd voornamelijk geïmporteerd uit Engeland, Frankrijk, Duitsland en België. De muur- en wandtegels in interieurs passen tussen 1900 en 1930 nog vaak Hollandse muurtegels toe met traditionele maten zoals 13 x 13 cm en halfformaat 6,5 x 13 cm. In Engeland werd de standaardmaat voor vierkante wandtegels 6 inch, die later op het continent gangbaar werd.
Begin jaren twintig kwamen naast vierkante ook rechthoekige tegels in de mode, en vensterbanktegels werden ontwikkeld voor bovenplaten van schoorsteenmantels. Porceleyne Fles introduceerde gekristalliseerde wandtegels in 10,4 x 10,4 cm met matglanzend, gevlamd glazuur; deze maat werd internationaal niet door alle fabrikanten nagevolgd en maakte combinaties met cloisonnétegels mogelijk.
De fabriek Rozenburg in Den Haag maakte tegeltableaus in veelkleurig gres dat weersbestendig is, terwijl de handel in in- en uitwendige bekleding vaak gebruik maakte van tegeltableaus bij gevels en interieur. Voor interieurbekledingen past men in Nederland tussen 1900 en 1930 nog vaak Hollandse muurtegels toe. Maten van tinglazuurtegels staan meestal rond 13 x 13 cm, randtegels 6,5 x 13 cm; machinaal vervaardigde wandtegels komen doorgaans in 15 x 15 cm of 10,4 x 21 cm voorbehouden.
In gevelontwerpen werden tegeltableaus gebruikt voor bedrijfsnamen, bouwjaar en reclameboodschappen. De maat van tegels en de fabricagetechniek zijn dus kenmerken van herkomst. Sectieltegelwerk, ontwikkeld door De Porceleyne Fles, zorgde ervoor dat voeglijnen het tableau niet in storende vierkanten verdeelden.
Barok en interieur: toepassingen en stijluitingen door de jaren heen
Vanaf 1930 komen mat geglazuurde tegelstrips in gebruik, en voor hoekoplossingen zijn er omhoeken. Het ruime aanbod van machinaal vervaardigde vloertegels werd in de bouwmaterialenhandel op grote schaal geïmporteerd. In winkels en portieken werd wandtegels en bouwkeramiek toegepast; lambrisering en sierlijke bekledingen geven een geornamenteerde uitstraling aan ruimten.
De toepassing van tegels in gevels kwam in Nederland in het laatste kwart van de 19de eeuw in ontwikkeling door de beschikbaarheid van geperste vloertegels die wisselende weersomstandigheden kunnen weerstaan. Decoratieve patronen en verrassendeijk accentueren het architectonische beeld, waarbij tegeltableaus ook gebruikt werden voor reclame en bedrijfsnaamgeving.
De barokarchitectuur uit de barokperiode heeft geleid tot veel diversiteit in tegelontwerpen met gedecoreerde wandtegels en lambriseringen. De toepassing van reliëftegels en randtegels maakte gevelvlakken en interieurs rijker en dramatischer. Gekristalliseerde wandtegels en metaalglanseffecten werden ook toegepast voor luxueuze inrichtingen en hallen.
Barokstijl in modernisering en hedendaagse vertaling
Moderne styling maakt vaak gebruik van imitaties zoals stucwerk van schuim en polyurethaan en hergebruik van materialen zoals hout, marmer en natuursteen in keramiek. Zelfnivellerende vloeren en diverse afwerkingsopties zoals mat of glanzend glashelder oppervlak bieden mogelijkheden om barok-invloeden aan te slanken of te accentueren in hedendaagse interieurs.
Toepassingen en praktische aspecten van kasbah- en baroktegels
De kasbah pearl tegel van Domino is een voorbeeld van moderne keramische vloertegel die ook op wanden toegepast kan worden, met matte afwerking en een tijdloze uitstraling. De tegel biedt mogelijkheden voor combinatie met vloerverwarming en vloerkoeling, en heeft gerectificeerde randen voor smalle voegen.
Voor vloer- en wandtoepassingen zijn er verschillende formaten en legpatronen mogelijk, zoals Romaans verband en modulaire tegels voor karaktervolle vlakken in oude panden en klassieke landhuizen. Tegels direct in uw kamer bekijken en legpatronen proberen kan via samples en showroombezoeken.
Kloostertegels en authentieke kenmerken
Kloostertegels zijn een tijdloze klassieker met een rijke geschiedenis en een robuuste uitstraling die goed samengaat met klassieke en moderne interieurs. Het is een handgemaakt type met een eigen karakter, geschikt voor woonkamers, gangen en buitentoepassingen onder bepaalde voorwaarden.
RAW Stones biedt handgemaakte kloostertegels met zachte kleurverschillen en authentieke verouderde look, verkrijgbaar in Abbey- en Abbey XXL-formaten, geschikt voor vloerverwarming dankzij minimale tegel dikte.
Overwegingen bij planning en onderhoud
Bij het plannen van tegelwerk is rekening te houden met tintvariaties tussen productiebatches, waardoor dezelfde tintcode essentieel is bij herbestelling. Oudere tegels kunnen vaak over bestaande tegels heen geplaatst worden met speciale lijmen en primers. De antislipwaarde van tegels wordt aangeduid met R-waarden, zoals R9 tot R13, afhankelijk van toepassing en omgeving.
Entreevloeren moeten een verzorgde en uitnodigende uitstraling geven, en wandtegels beschermen muren tegen vocht en vuil. Badkamers, keukens en toiletten profiteren van onderhoudsvriendelijke afwerkingen en een combinatie van kleur, formaat en textuur.
Vloertegels bieden duurzaamheid, krasvastheid en mogelijkheden voor vloerverwarming; grote tegelslabs geven een strak uiterlijk met weinig voegen en mozaïektegels voegen speelse patronen toe.
Kernpunten voor het ontwerp
- Gebruik grote ruimtes en rijke decoratieve elementen zonder overdaad.
- Combineer verschillende materialen zoals marmer, hout en metaalglans voor barokaccenten.
- Integreer spiegels en kristallen voor ruimtelijkheid en luxe.
- Kies voor contrasterende maar harmonieuze kleuren en textielbespanning in zijde en brokaat.
tags: #barok #style #kashba #vloertegel