Renaissance betekent wedergeboorte van de kunst of specifieker: de klassieke kunst. In Italië gebeurde dit geleidelijk aan het einde van de 13de, begin 14de eeuw in de tijd van ontdekkingsreizen en contact met oosterse culturen. De opkomst van de Noord-Italiaans stadstaat (Florence, Pisa, Milaan, Bologna en Venetië kregen zelfbestuur) is de meest opvallende verandering die bijgedragen heeft tot het culturele hoogtepunt. Handel en geld gingen een steeds grotere rol spelen tegen het einde van de Middeuwen. Rijke kooplieden lieten hun familie en bezittingen afbeelden en werden naast de patriciërs, vorsten en pausen de opdrachtgevers van de kunstenaars. Ook kunstenaars zaten in gilden die waakten over de rechten en privileges van hun leden, zodat ze een veilige markt hadden. Welvarende kunstenaars konden uit de gilden losbreken en opdrachten aannemen die ze zelf wilden. Rijke families wilde allemaal het mooiste paleis, de mooiste graftombe, of het mooiste geschenk aan de kerken (fresco’s en schilderijen). Hierdoor bewezen geliefde kunstenaars hun werkgevers een dienst als hij een bestelling aannam i.p.v. andersom. Tijdens de renaissance werden ook allerlei uitvinden (boekdrukkunst, maar ook in natuurkunde en astronomie) gedaan. Het aanzien van een succesvolle kunstenaar was hoog.
Van Renaissance naar Barok: transitie en centraal voltrekking in Rome
Barok werd beschouwd als de overheersende stijl van ongeveer de 16e tot de 18e eeuw en zochten architectuur en schilderkunst naar een intensieve emotionele ervaring. Voor Rome was de barok belangrijker. Het doel is de toeschouwer te verrassen, hij mag zich overgeven aan zijn fantasie. De barokst ijl werd een belangrijk middel om de macht en glorie van de katholieke kerk tot uitdrukking te brengen, nadat de kerk een beroep had gedaan op architecten, schilders en beeldhouwers om kerken tot pronkstukken te maken. Het werd mode om plafonds in fresco’s te schilderen vol met putti (engeltjes). De barok heeft het aangezicht van Rome sterk bepaald.
Barokarchitectuur en plafondkunst: constructoren en illusionistische effecten
- Il Gesù in Rome als vroege barokkerk met combinatie van rechte en kromme lijnen en een dramatische koorervaring.
- Bernini’s invloed: de grote zuilengalerij bij de St. Pieter, de Scala Regia, de kansel en magnifieke grafmonumenten.
- Het plafond als venster op de hemel: trompe-l’oeil en illusionistische technieken om de ruimte dramatisch te maken.
Een van de kenmerkende barokkenmerken is het gebruik van plafonddecoraties die de toeschouwer letterlijk naar omhoog trekken. In de Sixtijnse Kapel maakte Michelangelo een meesterwerk waarin de schepping, Noach en andere bijbelse taferelen zich uitstrekken over het plafond. De twee basistechnieken van fresco-schilderijen zijn Buon Fresco (op natte kalk) en Secco (op droge ondergrond). Michelangelo maakte gebruik van Buon Fresco met twee basiskleuren, groen en paars, en werkte vier jaar aan de plafondschepping. Rondom zijn figuren, profeten en ignudi zichtbaar, die het religieuze verhaal versterken.
Belangrijke figuren en werken in de barok in Rome
- Giovanni Lorenzo Bernini: master van de Romeinse Barok, met onder andere de grote zuilengalerij en de stille vertaling van theatraliteit naar sculptuur en architectuur.
- Il Baciccia (Gaulli): plafond van de Gesù met Triumph of the Most Holy Name of Jesus, een multi-media illusionisme met fresco, stucco en architectuur.
- Francesco Borromini: San Carlo alle Quattro Fontane, een ovale koepel en een ingenieus lichtspel door daglichtinval via een lantaarn.
- Francesco Borromini’s San Carlino: een klein meesterwerkje dat later in genade hersteld werd en toch de barok-energie laat zien.
- Paus Paulus III en de Sixtijnse Kapel: Raphael en de Disputa, Parnassus en de kardinale deugden; sixtijnse scholing als brug tussen renaissance en barok conceptualiteit.
Tijdens de barokperiode werden ook veel kerken en paleizen gebouwd of uitgebreid om een samenspel van architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst te laten zien. Het plafond, vaak versierd met engeltjes en fresco’s, dient als middel om de hemel dichterbij te brengen en de religieuze boodschap krachtig te communiceren.
Pantheon en mozaïek van klassieke overleveringen
Het Pantheon, oorspronkelijk gebouwd in de 1e eeuw v.Chr., is een voorbeeld van Romeinse bouwkunde die later in de barokperiode onderdeel werd van Romeinse cultuurrelics. De koepel maakte gebruik van een ingenieus gewichtssysteem met een oculus en een holle vloer die regenwater afvoert. De moderne vierde eeuwse transformatie van Pantheon naar kerk toont de continuïteit van kunst en religieuze functie door de eeuwen heen. De bronzen deuren en reliëfs dragen verhalen van oude en nieuwe heilige figuren en illustreren de mix van klassieke en christelijke iconografie in barokke contexten.
De barok in Rome was een antwoord op de Reformatie en de Contra-Reformatie. Het doel was om emoties op te wekken en de religieuze ervaring te versterken. Kunstenaars lieten zich door de paus en andere patrons inspireren om grootschalige en dramatische werken te realiseren die zowel visueel als architectonisch een samenspel vormen.
The Sistine Chapel Explained (Full 3D Virtual Tour)
Samengevat schildert de barok in Rome een wereld waar architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst elkaar versterken in een theatrale voorstelling. Door intensieve contrasten, beweging en emotie wordt de religieuze boodschap direct voelbaar gemaakt bij de bezoeker.
tags: #barokkerk #rome #illuminatie #plafond