Bavodorp, gelegen in de Haarlemse Slachthuisbuurt, is een wijk die tussen 2011 en heden ingrijpende renovaties heeft ondergaan. Oorspronkelijk gebouwd tussen 1917 en 1921 in drie bouwfasen door de Katholieke woningbouwvereniging St Bavo, bestond het complex uit 370 woningen en winkels. Tegenwoordig bezit woningcorporatie Ymere nog 294 woningen en voormalige winkels.
De woningen en enkele winkels kenmerken zich door een begane grond met daarboven een slaapverdieping en een vliering. De gevels zijn opgetrokken uit baksteen, terwijl de oorspronkelijke schuine kappen bedekt waren met keramische pannen, die later zijn vervangen door beton. De eengezinswoningen, met gemiddeld zeer ruime tuinen, hebben een gebruiksoppervlakte van ongeveer 75 m². Het architecturale landschap van Bavodorp is divers met verschillende woningtypes, hoekwoningen en winkel-woningen. De vele metselwerk- en keramische ornamenten, samen met bakgoten met klossen, dragen bij aan de levendige architectuur. Deze elementen, gecombineerd met de lage, kleinschalige bebouwing, creëren de kenmerkende dorpse sfeer van Bavodorp. Diepe tuinen en opvallende doorkijkjes tussen de blokken versterken bovendien het tuindorpachtige karakter.
Het Haalbaarheidsonderzoek (2011-2013)
In het voorjaar van 2011 kreeg Ymere, na een architectenselectie, de opdracht om de bouwkundige staat van Bavodorp te onderzoeken en voorstellen te doen voor een grootscheepse renovatie. Gelijktijdig werd ook onderzoek gedaan naar de haalbaarheid van sloop-nieuwbouw, met het oog op een toekomstige mix van sloop-nieuwbouw en renovatie, teneinde een breder scala aan woningtypes aan te kunnen bieden.
Proefproject Barbarossastraat (2013-2014)
Begin 2013 besloot Ymere, na grondig onderzoek naar bouwkundige, stedenbouwkundige, financiële en woontechnische aspecten, alsook na bewonersenquêtes, tot de renovatie van een blok van acht woningen aan de Barbarossastraat als proefproject. Van Lith Bouwbedrijf BV kreeg de opdracht om in bouwteamverband met Ymere en architectenbureau Loco-Motief Amsterdam het renovatieproject te ontwikkelen. Het project omvatte de uitbouw van twee woningen over twee lagen aan de achtergevel en het recht optrekken van de achtergevel van vier andere woningen. Het oorspronkelijke karakter van het blok werd zoveel mogelijk behouden, terwijl de kwaliteit van de renovatie die van nieuwbouw benaderde.
Op basis van de ervaringen met dit proefproject werd de conclusie getrokken dat de overige woningen op een meer 'traditionele' wijze gerenoveerd zouden worden. De noodzakelijke marges van de cellenbeton bouwmethode bleken te veel ruimte in te nemen, en de aansluitingen van prefab elementen leidden tot aanzienlijke isolatielekken. Daarom werd gekozen voor een traditionelere bouwmethode die beter aansloot bij de kleinschaligheid, de variëteit en de bestaande constructies. Het behoud van het karakter van Bavodorp vereiste een nauwere samenwerking tussen aannemer en architect.
Ingrepen (2017-heden)
In 2017 startte de grootschalige renovatie van Bavodorp, gepland in vijf fasen om een optimale afstemming van uitplaatsing, uitvoering en terugkeer te waarborgen. Op esthetisch vlak werd de restauratieve aanpak gehandhaafd. Funderingen werden hersteld, warmte-isolatie aangebracht, en individuele CV-installaties met vloerverwarming op de begane grond en mechanische ventilatie geïnstalleerd. De gehele inbouw, inclusief installaties, werd vernieuwd. Een aanzienlijk aantal woningen werd aan de achterzijde over twee etages met 2 meter uitgebouwd, en bij vele woningen werd de achtergevel op de eerste verdieping opgetrokken. Alle dakkapellen werden vernieuwd en verbreed.
Bij een deel van de woningen werd enkel de buitenzijde gerenoveerd en de fundering hersteld, om de samenhang van het uiterlijk van de buurt te behouden. Deze woningen werden als casco woningen verkocht. Dit proces heeft geleid tot een significante verandering in de sociale samenstelling van de buurt, met de terugkeer van oorspronkelijke bewoners, nieuwe huurders en de komst van veel jongere kopers.
Tuindorp karakter en architectuur
Bavodorp wordt gekenmerkt als een gezellige volksbuurt met een sterke sociale cohesie. Ymere heeft bij het herplaatsen van bewoners na de renovatie rekening gehouden met deze sociale structuur. De bewoners hebben zich ingezet voor de vaststelling van het 'Sociaal Plan', de voorwaarden en keuzes bij terugkeer, wat hun akkoord met de renovatie mogelijk maakte.
Voor de architecten betekende dit veelvuldig contact met bewoners, waarbij veel keuzes en aanpassingen mogelijk waren, verder gaand dan alleen de kleur van de tegels, maar ook de plaatsing en vorm van de keuken en, bij niet uitgebouwde woningen, de badkamer. Bij de esthetische aanpak werd rekening gehouden met de bijzondere samenhang van de buurt.
Bij de vervanging van dakkapellen, vernieuwing van dakpannen en kleurkeuze werd geprobeerd het vroeg 20e-eeuwse tuindorp karakter te behouden of terug te brengen, na eerdere renovaties in de jaren '70 en '80. De oorspronkelijke kleuren konden niet met zekerheid worden vastgesteld, waardoor is geput uit het bekende kleurenpalet van tuindorpen uit de jaren '20. De oranje boeiboorden van de dakkapellen zijn toegevoegd om het contrast met de oranje dakpannen te verzachten en het visueel verlagen van de verhoogde dakkapel door het isolatiepakket, wat de buurt een eigen, herkenbaar accent gaf.
Voortgang en duurzaam bouwen
In februari 2022 was driekwart van de woningen gerenoveerd, met de verwachting dat de laatste woningen in 2023 zouden worden opgeleverd. De wens om duurzamer te bouwen is gedurende het hele proces gegroeid. Het voorstel om de gevelbekleding te maken van onbehandeld Accoya houten delen werd al vroeg omarmd. Met de focus op duurzamer bouwen is er ook veel aandacht voor circulariteit van bouwmaterialen, zoals het hergebruik van betonnen dakpannen (als granulaat in stampbetonnen vloeren) en het bestemmen voor hergebruik van goede houten vloerbalken.
De keuze voor aarde in plaats van zand in de tuinen, mede op aandringen van bewoners, is ook een duurzame maatregel. Daarnaast zijn er tonnen geplaatst voor regenwateropvang en zijn veel daken van bergingen voorzien van een groen sedum dak. Bij de dimensionering van nieuwe dakconstructies is rekening gehouden met de mogelijkheid tot plaatsing van zonnepanelen. Hoewel het mogelijk en noodzakelijk is om het bouw- en renovatieproces nog verder te optimaliseren op het gebied van ecologische voetafdruk, wijst Ymere haar opdrachtgevers op mogelijkheden om deze te verkleinen.
In de Haarlemse Slachthuisbuurt worden door Ymere ongeveer 250 woningen in Bavodorp grondig gerenoveerd. De werkzaamheden omvatten het vernieuwen van de fundering, het energiezuinig maken van de woningen (streven naar label A) en het verbeteren van de indeling. Sommige woningen krijgen een uitbouw. De renovatie wordt gefaseerd uitgevoerd en omvat binnen- en buitenwerkzaamheden zoals het vernieuwen van de fundering, het energiezuinig maken, verbeteren van de indeling, aanbrengen van nieuwe installaties en het aanpakken van het casco (schilderwerk, voegwerk, vervangen dakpannen).
De renovatie is ingrijpend voor de bewoners, die tijdelijk naar een wisselwoning moeten verhuizen. Er is veel overleg met bewoners gedurende het circa zesjarige proces. De woningen worden bijna tot op het casco gestript en opnieuw opgebouwd, inclusief een nieuwe indeling. Bewoners hebben veel keuzevrijheid wat betreft de situering van keuken en badkamer, tegelwerk en keukeninrichting.
Ymere is gestart met de circulaire renovatie van 288 woningen in Bavodorp, met een geplande oplevering in 2024. De renovatie omvat het vernieuwen van funderingen en het energiezuinig maken van de woningen. De circulaire aanpak richt zich op het inventariseren van herbruikbare materialen uit bestaande woningen en het toepassen van nieuwe materialen met een lange levensduur. Een deel van de woningen wordt 2 meter uitgebouwd.
Klaar voor gasloos wonen
De woningen worden aangepast voor de toekomstige energietransitie richting gasloos wonen, met een omschakeling naar lage temperatuurverwarming, elektrisch koken en vloerverwarming op de begane grond. De circulaire renovatie vindt plaats in verschillende fasen, waarbij elke fase wordt geëvalueerd met de bewonerscommissie en bouwpartners om het proces te optimaliseren. De eerste 181 woningen zijn reeds opgeleverd.
Ketenpartners spelen een essentiële rol in het meedenken en organiseren van materiaalstromen, wat cruciaal is voor een laagdrempelige start van circulaire processen. Bavodorp, gebouwd tussen 1917 en 1920, is een buurt met een duidelijk eigen karakter dankzij de architectuur, het stratenpatroon en de groenvoorzieningen. De renovatie, die tot 2024 loopt, omvat onder andere het herstel van funderingen en het energiezuinig maken van woningen, met als doel het wooncomfort te verbeteren en de woningen minimaal 25 jaar toekomstbestendig te maken.
Circulair renoveren... zo doe je dat!
Circulaire maatregelen en klimaatadaptatie
De toegepaste circulaire maatregelen bij de renovatie van Bavodorp omvatten het inventariseren van mogelijkheden voor hergebruik van materialen uit bestaande woningen en het toepassen van nieuwe materialen met een lange levensduur. De renovatie omvat het vernieuwen van funderingen, het verbeteren van wooncomfort en energieprestatie, en het plaatsen van zonnepanelen op nieuwe uitbouwen.
'No regret'-maatregelen ter voorbereiding op toekomstige energietransities zijn ook toegepast, waaronder de omschakeling naar lagetemperatuurverwarming, elektrisch koken en vloerverwarming op de begane grond. In samenwerking met huurders en de gemeente Haarlem is veel aandacht besteed aan klimaatadaptatie om de kwetsbaarheid voor klimaatverandering te verminderen. Zo zijn infiltratiekratten geplaatst voor hemelwateropvang en regentonnen in tuinen als maatregel tegen droogte. Bewoners worden actief geadviseerd om minder stoeptegels te plaatsen en wadi's in hun tuin aan te leggen. Ymere biedt bewoners tevens de mogelijkheid om zonneschermen aan de achterzijde van de woningen te installeren ter bescherming tegen hitte.
Tijdens het renovatieproces zijn specifieke circulaire bouwmethoden getest. De renovatie omvat onder andere het vernieuwen van de funderingen, het energiezuinig maken van de woningen (label A) en het plaatsen van nieuwe installaties. Een deel van de woningen wordt 2 meter uitgebouwd.
Casco Eengezinswoningen
Voor geïnteresseerden die hun droomhuis willen realiseren, zijn er casco eengezinswoningen beschikbaar. Deze woningen, aan de buitenzijde gerenoveerd met behoud van de oorspronkelijke uitstraling, bieden van binnen alle mogelijkheden voor personalisatie. De woningen beschikken over een tuin, schuur en achterom. Van binnen zijn ze volledig casco, wat betekent dat bewoners zelf de afbouw kunnen verzorgen naar eigen smaak en ideeën.
Woningtype 1 heeft een woonoppervlakte van circa 73-80 m², met de mogelijkheid voor twee slaapkamers en een badkamer op de verdieping. Woningtype 2, aan de achterzijde uitgebouwd, heeft een woonoppervlakte van circa 90-100 m² en biedt ruimte voor bijvoorbeeld drie slaapkamers en een ruime badkamer, ideaal voor gezinnen. De woningen worden casco opgeleverd, waarbij bewoners zelf de indeling kunnen bepalen.
Woningcorporatie Ymere heeft vorig jaar het 20.000e zonnepaneel geplaatst via het project Iederzon. De energietransitie staat hoog op de agenda van Ymere, waarbij een integrale aanpak nodig is omdat circulariteit kan bijdragen aan CO2-reductie en kostenbesparing. Klimaatadaptatie zorgt ervoor dat woningen comfortabel blijven, ook na isolatie. De focus ligt op het toevoegen van waarde, bijvoorbeeld door vergroening, in plaats van enkel op het afschrijven van het gebouw.
Ymere heeft samengewerkt met ketenpartners die ervaring hebben met hergebruik van materialen. Dakpannen en puin van de achtergevel zijn vergruisd en gemengd met vrijgekomen grond als werkvloer onder de nieuwe funderingen. Hergebruikte houten balken van de begane grondvloer zijn gebruikt voor gordingen, muurplaten en slapers rond dakkapellen. Uitbouwelementen, inhaakkozijnen en dakkapellen zijn vervaardigd van geacetyleerd hout en lokaal geproduceerd. Vóór de renovatie is een inventarisatie gemaakt van materialen die behouden konden worden en materialen die vrijkwamen, waarna is onderzocht hoe deze ingezet konden worden.