Een open haard, kolen- of houtkachel zijn de grootste milieuvervuilers in huis. In huizen waar een kachel of open haard gestookt wordt, worden hoge gehalten van fijnstof en schadelijke rookdeeltjes zoals PAK’s gemeten. Dit is een groep van teerachtige stoffen die ontstaan bij een onvolledige verbranding. Sommige PAK’s zijn kankerverwekkend, bijvoorbeeld benzo(a)pyreen. Vooral kinderen kunnen in huizen waar regelmatig hout wordt gestookt vaker last krijgen van luchtwegklachten zoals verkoudheid, astma, bronchitis en longontsteking. Ook mensen met astma, COPD of hartziekten reageren extra gevoelig op deze stoffen. Als een huisgenoot gevoelige longen of hartklachten heeft, installeer je beter geen open haard of houtkachel. Een toestel op basis van stralingswarmte, zoals een tegel- of speksteenkachel of een gasgestookt toestel, is dan een betere keus.
Veiligheid en verbranding: hoe stook je verantwoord?
De manier waarop je stookt, bepaalt voor een groot deel de mogelijke gezondheidsrisico’s voor jezelf en/of je buren. Wie slim stookt kan er zonder zorgen zijn woning mee verwarmen. Gebruik alleen voldoende droog hout. Droog hout kan je herkennen aan scheuren en loszittende schors. Als je dikke stronken klieft, verliest het hout sneller vocht. Droog hout weergalmt als je twee stukken tegen elkaar staat, terwijl nat hout een dof geluid geeft. Indien je houtblokken verbrandt, koop je je brandhout het best bij een erkende houthandelaar, die je garanties kan geven over de kwaliteit en het vochtgehalte van het brandhout. Stukhout dient gemiddeld genomen twee jaar luchtdroog gedroogd te worden, om tot een vochtgehalte van 20 % te komen. Loofhout is beter dan naaldhout omdat het minder hars bevat.
Volgende houtsoorten mag je volgens de Vlaamse milieureglementering niet verbranden in open haard of houtkachel omdat hierbij chemische stoffen vrijkomen die schadelijk zijn voor je gezondheid en die van omwonenden: sloophout, geverfd of gebeitst hout, geïmpregneerd hout of verduurzaamd hout (herkenbaar aan de lichtgroene kleur) en triplex, multiplex, spaanplaat of andere samengestelde houtproducten. Deze laatste bevatten lijm en andere kunststoffen. Groenafval of snoeihout mag ook niet, tenzij het voldoende droog is. Houtbriketten kan je wel gebruiken. Houtbriketten zijn zeer milieuvriendelijk, zolang je ze droog bewaart. Door de kleine vochtigheidsgraad (10%) en de hoge dichtheid hebben de briketten een hoge energiewaarde en een efficiënte verbranding. Bruinkool- en zaagselparafinnebriketten zijn daarentegen minder geschikt omdat ze schadelijke producten bevatten. Houtpellets zijn een milieu- en gebruiksvriendelijk, economisch en veilig alternatief voor gewoon hout. Je hebt daarvoor wel een speciale pelletskachel nodig.
Pellets zijn geperste houtkorrels, gemaakt van reststromen zoals snoeihout, zaagsel, houtspaanders. Indien je houtpellets verbrandt, dan moeten deze voldoen aan een aantal wettelijke kwaliteitsvoorwaarden die garanderen dat de verbranding van de pellets leidt tot zo weinig mogelijk luchtverontreiniging. De pellets moeten chemisch onbehandeld zijn. Ze moeten een vochtgehalte van minder dan 10 percent hebben en een asgehalte van minder dan 1,5 percent. De verbrandingswaarde moet minimaal 16.3 MJ/kg en de dichtheid moet minimaal 600 kg/m³ bedragen. Er worden diverse samenstellingsvoorwaarden opgelegd, zoals de gehaltes aan zwavel, stikstof, chloor, arseen, cadmium, lood, enz. Op de zakken waarin de houtpellets verkocht worden, moet een etiket aanwezig zijn met alle technische informatie over de kwaliteit van de pellets. De pellets moeten op een droge, liefst geïsoleerde opslagplaats worden bewaard.
Een houtkachel is geen 'allesbrander'. Verbrand geen houtkrullen, huishoudelijk afval, plastic, karton of papier en zeker geen drukwerk. Dat is trouwens bij wet verboden. België heeft sinds 2012 strenge normen voor kachels; telkens een toestel moet voldoen aan type-/normering. Bij elk nieuw toestel moet bij de technische handleiding een verklaring van overeenstemming toegevoegd worden. Hout- en steenkoolkachels geproduceerd vóór 2012 voldoen niet aan deze normering.
Capaciteit en rendement
Kies een open haard of houtkachel met de juiste capaciteit. Een kachel met een te klein vermogen produceert onvoldoende warmte; een te groot vermogen vereist snelle luchtaanvoer om het vuur onder controle te houden, waardoor rook ongezonde stoffen bevat. Een toestel met hoog rendement zoals een tegel- of speksteenkachel is vaak gunstiger. Een pelletkachel is een goed alternatief en heeft een rendement van minstens 80%.
Lang niet gestookt? Controleer met de hand of een lucifer of de schoorsteen trekt. Is dat niet het geval, dan moet je voorverwarmen om de schoorsteen geleidelijk op te warmen en een goede trek te krijgen. Gebruik aanmaakblokjes of -houtjes, geen kranten. Leg het vuur op volgens de Zwitserse methode: eerst grote blokken onderop, daarna takjes en aanmaakblokjes bovenop. Zet de luchttoevoer volledig open aan het begin; pas later, wanneer het goed brandt, kan je wat minder lucht geven. Sluit nooit de luchttoevoer af als de temperatuur te hoog oploopt. Houd rekening met de kleur van rook: donkere rook wijst op onvolledige verbranding, heldere rook op optimale verbranding. De vlamkleur geeft ook aanwijzingen: helder geel bij goede verbranding; oranje bij onvolledige verbranding; blauw bij gas.
Ventilatie en rookbeheersing
De juiste ventilatie is cruciaal tijdens het stoken. Een open haard verbruikt veel zuurstof; een gesloten toestel doet dat minder. In goed geïsoleerde woningen met weinig kieren moet extra worden geventileerd. Een raam op een kier of een ventilatierooster zorgt voor verse lucht en voert vervuilende stoffen af. Bij mechanische afzuiging kan onderdruk ontstaan; een aparte luchttoevoer via een buis door de kruipruimte kan uitkomst bieden. Houd rekening met CO-gevaar en controleer regelmatig rookmelders en een brandblusser.
Laat de schoorsteen minstens één keer per jaar vegen. Een blokkade kan leiden tot rookoverlast en een verhoogd risico op schoorsteenbrand door creosoot. Sommige brandverzekeringen vereisen jaarlijkse reiniging. Een schoorsteenveger kan ook controleren op trekproblemen en passende afstelling adviseren. Elektrostatische deeltjesvangers en katalysatoren zijn opties, maar vereisen onderhoud en kunnen problematisch zijn bij piekbelastingen.
Onderhoud en veiligheidszones
Maak een vuurbestendige zone rond de haard; gebruik brandwerende materialen zoals tegels of steen. Controleer ventilatieopeningen en roosters, reinig de haard voor elke nieuw vuur en houd een droge opslagplaats voor hout. Een normale veiligheidszone is ongeveer 20 cm rondom de opening, afhankelijk van de muur- en haardconstructie. Houd rekening met de afstand tot brandbare materialen en gebruik altijd een brandblusser en rookmelders.
Behang rond de open haard: veilig en stijlvol?
Een open haard is niet alleen warm en gezellig, maar kan ook een esthetisch middelpunt zijn. Behang rond een open haard kan een interessante look geven, mits de muur niet heet wordt door het vuur en de behangmaterialen geschikt zijn. Veiligheid staat voorop: vraag advies aan een vakman en werk uitsluitend met brandveilige materialen. Voor inbouwhaarden en elektrische haarden bestaan specifieke richtlijnen omtrent muurbekleding en hittebestendigheid. Het oppervlak rondom de open haard kan bekleed worden, maar beperk de toepassing tot minder hete zones en voorkom directe blootstelling aan warmtebronnen.
Specifiek voor de schouwmantel zijn er tal van mogelijkheden met behang en wandtextiel. Wandtextiel kan een chique alternatief zijn, mits het niet direct wordt blootgesteld aan hoge temperaturen. Werk samen met professionele behangers voor textiele wandbekleding en houd rekening met de warmteontwikkeling rondom de haard. Voor een opvallende presentatie kan een volledige muurschildering of behang in de nissen rondom de schouw een dramatisch, maar evenwichtige look geven. Begin met meten, bereken benodigdheden en volg een stappenplan om naden en uitlijning te vermijden.
Praktische checklist
- Droog hout gebruiken, vochtgehalte onder 20%.
- Geverfd/geverfd of geïmpregneerd hout vermijden.
- Houtpellets voldoen aan wettelijke kwaliteitsvoorwaarden.
- Capaciteit van kachel afstemmen op woonkamer.
- Open vuur niet bij windstilte of mist;
- Vuur opbouwen volgens Zwitserse methode; open de rookkanaalklep volledig bij starten.
- Regelmatig schoorsteenvegen; jaarlijks bezoek door professional.
- Goede ventilatie tijdens het stoken; houd ramen minimaal op kier.
- Laat vuur langzaam uitgaan; vermijd koude luchttoevoer bij doven.
- Controleer rook en schoorsteen op trek en brandveiligheid.