Bijvriendelijke bouwers: de levenscyclus en zorg voor metselbijen in tuinen en parken

Wist je dat deze metselbijen solitair leven? Het kan zijn dat ze in groepen voorkomen, zoals bij Wim Oskam Fruit. Dit, omdat hier de bloesem in de lente/zomer volop eten geeft en hun nestlocatie op een zonzijde aanwezig is, maar over het algemeen leven ze graag solitair in tuinen en parken. Metselbijen zijn hele vredelievende en onschuldige insecten. Ze leven van stuifmeel en nectar. Voor Wim zijn het hele lieve beestjes en steken niet. De hommel kan wel eens steken een bijen kunnen echt nog wel eens echt boos zijn. Ook zijn ze actiever bij koudere temperaturen en eenvoudig te houden, veel eenvoudiger dan de “gewone” honing bijen.

Metselbijen zijn vaak in bijenhotels te vinden en danken hun naam aan de gewoonte van de meeste soorten om hun nestcellen te 'metselen' van leem, water met modder. De bijenhotels zijn van hout met kokertjes. Daarin leggen ze zo’n 6/7 eitjes per holletje en metselen daarna de deur dicht. Ze verpoppen in de zomer en komen eind augustus/september uit. Ze worden slechts een week of 3 oud. De vaders zijn al eerder dood, en de moeders leggen eitjes van zo’n 4/5 mm. Dan gaat men bij Wim voor de winter deze cocon-nestjes oogsten en leeg maken en wassen. Daarna kunnen ze in de koelcel tot in de lente. In het vroege voorjaar mogen ze er weer uit. Wim houdt in de gaten wat voor weer het gaat worden, waarbij het belangrijk is wat de temperatuur gaat doen en wanneer de bloemen van de kersen en aardbeien planten uit gaan komen. Dan halen ze ze eruit en weer een weekje verder worden ze wakker. Zodra de verwachting er is dat de bloemetjes open gaan staan, mogen ze uiteraard naar de planten.

Deze bijen kunnen geen schade geven of bestrijding nodig. Het zijn juist hele nuttige insecten voor het bestuiven van planten. Wim heeft inmiddels bijna 1000 van de werkzame metselbijen. Naast de welbekende honingbij telt Nederland vele honderden soorten bijen. De laatste tijd is er met name omtrent solitaire bijen veel te doen. Deze bijen leven alleen en nestelen in zowel de grond als in holle ruimtes en dragen bij aan de bestuiving van planten en gewassen. De meest bekende soorten zijn de Gehoornde en de Rosse metselbij. Al in maart kunnen de Gehoornde metselbijen worden gezien waarbij de mannetjes typisch kleiner zijn dan de vrouwtjes en een wit toefje op hun hoofd hebben. De vrouwtjes worden vlak na het uitkomen uit de cocon bevrucht en gaan gelijk aan het werk met het verzamelen van stuifmeel. Ze kunnen per dag genoeg verzamelen om een eitje te leggen en dit af te sluiten met een wandje van klei. Een vrouwtje kan gemiddeld zo’n 10 - 15 broedcellen aanleggen.

Rosse metselbijen houden van iets meer warmte en vliegen vanaf april. Beide soorten leven maar 6 - 8 weken waarna de uitgekomen larven het stuifmeel opeten en zich in de zomer verpoppen en ontwikkelen tot een volwassen bij. Vervolgens overwinteren de al volwassen bijen in de cocon tot het volgende voorjaar waarna de cyclus weer opnieuw begint. Het voordeel van het gebruik van nestplankjes is dat deze kunnen worden geopend zodat de cocons kunnen worden beschermd voor parasieten en schimmels. Metselbijen in de natuur zoeken het liefst naar holle ruimtes net iets groter dan hun eigen lijf. Dit kan riet, gaatjes in hout maar net zo goed een tuintafel zijn. Ze blijken erg vindingrijk maar hebben wel voorkeuren voor een diameter. Onderzoek in het Groene Hart (regio Alphen aan den Rijn) en een recente studie aan de Universiteit van Wageningen concludeerden dat het verbeteren van het aanbod van bloemen een toename van het aantal insecten liet zien. Tevens concludeerde het Wageningen onderzoek ook dat het aanbod van nestmogelijkheden van grote invloed is. Dit is vrij eenvoudig om dit voor te stellen daar er in onze steden en parken vaak veel resthout wordt opgeruimd is er weinig plek voor bijen om zich te nestelen. Kortom zorg voor voldoende voedsel maar zeker ook onderdak!

Riet - mooi natuurproduct met een relatief kleine diameter. Dit zorgt voor bijvoorbeeld de blauwe metselbij of de klokjesbijen. Bamboe - wordt veel gebruikt en is tevens erg in trek. Dit kan voor vele soorten gebruikt worden daar de diameters erg kunnen verschillen. Wel opletten waar de knopen zitten anders zijn de gangen erg kort. Hout - een goedkope en simpele manier is het boren van gaten in hout. Belangrijk hier is het splintervrij maken van de gangen en het splijten van hout voorkomen vanwege de overdracht van mijten. Nestplanken - een mooie manier om metselbijen te kweken. Belangrijk naast het droog houden van het nestmateriaal is het onderhoud. Op het moment dat de populatie metselbijen zich ontwikkelt neemt de kans op ‘ongedierte’ of parasieten toe. Meest bekend zijn sluipwespen, stuifmeelmijt, type vliegen maar ook schimmels. Het gebruik van in dit geval nestplanken maakt het eenvoudig om de cocons tijdig te wassen en te beschermen. Hiermee neemt de ontwikkeling van het aantal bijen toe. Voor bamboe geldt dat deze eigenlijk vervangen moeten worden na een paar jaar. Een ander aspect wat een punt van discussie is heeft te maken met de mate van geslotenheid. Bamboe is een dichte stengel waardoor het als een ‘val’ kan dienen. Daar plankjes worden geopend in het najaar zou dit de voorkeur genieten om sterfte voorkomen. Ook bamboe kan en wordt geopend en heeft vaak de voorkeur bij bijen.

1) P. Home / Bloggers / Natuur / De rosse metselbij komt weer bijna tevoorschijn. Gastblogger Jaap van de Bijenstichting wil je graag meer leren over bijen. Zoals de rosse metselbij. Wist je dat je die nu al kunt aantreffen? Eerst komen de mannetjes tevoorschijn. Zij blijven in de buurt van het nest, in afwachting van de vrouwtjes die kort erop volgen. Dan kan er al snel worden gepaard. Jaap: Grote kans dat de rosse metselbij (Osmia bicornis) in je tuin nestelt. Een holte in een tuintafel is al een geschikte nestplek. Zodra het paren is gelukt, begint het nijvere werk van de vrouwtjes. Ze zoeken een holte met een diameter van ongeveer 6-7 mm doorsnede. Is er een nestholte gevonden, dan wordt deze geïnspecteerd en eventueel schoongemaakt. Daarna gaat het vrouwtje fourageren: van allerlei bloeiende planten wordt een beetje nectar en vooral veel stuifmeel verzameld, dat blijft plakken tussen de haren van haar buik. Ze vliegt constant het nest in totdat er achterin een klein hoopje stuifmeel ligt waar ze haar eitjes oplegt. Vervolgens gaat ze op zoek naar modder, dat ze in kleine kluitjes meeneemt. Hiermee maakt ze een tussenwand, zodat een soort van broedcel ontstaat. Dit alles neemt één dag in beslag. Is de broedcel gedicht, dan begint ze weer opnieuw met het verzamelen van nectar en stuifmeel. Ze legt weer eitjes en maakt weer een tussenwand. Zo gaat ze door totdat ze voorin de nestgang is, die ook met modder wordt afgesloten. Taak volbracht? Vanaf juni wordt het ineens rustig. De vrouwtjes zijn klaar met nestelen, hun taak is voorbij dus kunnen ze rustig sterven…! Zodra het ei tot kieming komt, eet de larf het stuifmeel en de nectar die het vrouwtje heeft achtergelaten. Daarna verpopt de bij en blijft bijna een half jaar in rust. Pas na de winter, in maart, komt de pop uit en vliegt uit. Eerst de mannetjes, die in de voorste cellen zitten en dan pas de vrouwtjes die achterin zijn ontpopt. Wil je de rosse metselbij helpen? Zorg er dan voor dat je veel vroeg bloeiende, vaste planten in de tuin hebt staan. Hier kan de bij in maart/april nectar en stuifmeel uit halen. Favoriet zijn longkruid, aalbes en kruisbes. Leuk om dichtbij je raam een bijenhotel te plaatsen. Zet die ongeveer 1 à 2 meter boven de grond, zodat een deel van de dag de zon erop staat. Je zult zien dat veel ingangen worden dichtgemetseld. Dat komt omdat vrouwtjes graag bij elkaar in de buurt nestelen. De rosse metselbij steekt niet, daar is de angel te klein voor. Ook leuk dus om bij school een bijenhotel te plaatsen!

Meer weten over bijen? Elke maand besteden ze aandacht aan 1 in Nederland voorkomende wilde bijensoort. Je leest hoe je ze herkent, wat hun levenswijze is en welk voedsel ze nodig hebben. Vanuit een ei duurt het een heel jaar voordat een nieuwe metselbij uitkomt. Het ei wordt in het voorjaar gelegd, de larve voedt zich in de zomer met de meegebrachte stuifmeel-nectarballetjes, maakt een cocon in het najaar en overwintert daarin als volwassen bij. Je kunt dit proces zelf volgen met een bijenobservatiehuisje. Kan een metselbij steken? Dit is een van de meest gestelde vragen over de metselbij, en het antwoord zal velen verrassen. Technisch gezien heeft het vrouwtje een angel, maar ze gebruikt die bijna nooit. Metselbijen zijn vreedzame dieren zonder nest om te verdedigen. Het is bouwgedrag: het vrouwtje metselt elke nestelcel af om de eitjes en het voedsel te beschermen. Een perfecte, waterdichte afsluiting die roofinsecten en schimmels buitenhoudt.

Gehoornde metselbij en Rosse metselbij: verschillen en levenswijze

Gehoornde metselbijen hebben een andere levenswijze dan honingbijen of hommels. Het zijn solitaire bijen. De bijen overwinteren als volwassen bij in een cocon. Wanneer het warmer wordt in het voorjaar bevrijden ze zich uit die cocon. Eerst komen de mannetjes uit en iets later ook de vrouwtjes. De mannetjes zijn erg actief en beginnen direct met het bezoeken van bloemen voor nectar. Hierbij zorgen ze voor bestuiving aan het begin van de bloei. De mannetjes maken geen nesten en verzamelen geen stuifmeel. Zodra een vrouwtje uitgekomen is, paart ze. Een paar dagen later begint ze te nestelen en bloemen te bezoeken om stuifmeel te verzamelen voor de bijenlarven. Gehoornde metselbijen leven ongeveer vier tot zes weken. Gedurende die periode verzamelen ze stuifmeel, bouwen ze een nest en krijgen ze een aantal nakomelingen. Ze zorgen hiermee voor bestuiving gedurende de hele bloeiperiode. Als de volwassen bijen gestorven zijn, laten ze een nest met bijenlarven achter. Deze larven eten eerst het stuifmeel op dat ze hebben meegekregen. Daarna spinnen ze een cocon waarna de verpopping plaats vindt. In de cocon verandert de wormachtige larve in een volwassen bij met pootjes en vleugels. De jonge bijen vliegen pas het volgende jaar uit nadat ze zich uit hun schuilplaats hebben geknaagd.

Vervolgens een korte vergelijking met de Rosse metselbij:

De Gehoornde metselbij is een van de vroegste bijen. Bij een temperatuur boven de 10°C verschijnen ze, soms al in februari. Vanaf eind mei is deze bijensoort al niet meer te zien. Levenscyclus: Er is één generatie per jaar. Overwintering gebeurt in een cocon. Gaten met een doorsnede van 7-9 mm verdienen de voorkeur. In zo’n gang kunnen tot wel 12 broedcellen achter elkaar worden gemaakt. Elke broedcel wordt afgescheiden door een tussenwand van leem vermengd met speeksel. In de voorste broedcellen zitten de mannetjes, die komen daardoor in het voorjaar het eerste uit het nest. Ze wachten de vrouwtjes op die 4-12 dagen later verschijnen en paren daar gelijk mee. Het voedsel: De Gehoornde metselbij is niet kieskeurig, zoekt stuifmeel op veel verschillende planten die in het vroege voorjaar bloeien. Wel is het zo dat als één soort plant uitbundig bloeit deze bijen er de voorkeur aan geven om alleen deze plant te bezoeken. We noemen dit ‘bloemvast’; daarom zijn Gehoornde metselbijen efficiënte bestuivers.

Nesthulp: Gehoornde metselbijen kun je helpen door een bijenhotel aan te bieden. Zorg ervoor dat de gaten 7-9 mm breed zijn en dat de randen glad zijn. Hang het hotel op een hoogte van ongeveer 1 meter, op een plek waarbij het minimaal een halve dag in de zon hangt. Het is bijzonder leerzaam voor kinderen om dit te bekijken, ook omdat metselbijen totaal ongevaarlijk zijn, hun angel kan onze huid niet doorboren.

Bijenweetje: Omdat de Gehoornde metselbij een goede bestuiver is, worden ze in Duitsland gekweekt en voor de bestuiving in fruitboomgaarden ingezet - naast de honingbij - omdat deze soort al bij lage temperaturen vliegt en bloemvast is.

tags: #bijenhotel #metsel #bij #cocon