Geschiedenis en architectuur van gevels in Nederlandse steden

Amsterdam heeft een rijke geschiedenis van gevelontwerpen die teruggaat tot vervlogen eeuwen en die de stedelijke identiteit mede heeft gevormd. De gevels variëren van gotische houtgestoken gevels met overkragende verdiepingen tot classicalistische en modernistische gevelconstructies die later de façades van Nederlandse steden domineren.

Gotische invloed en vroege renaissance in Amsterdam

Amsterdam nog bestaan, dateren van vóór 1550. gotische stijl, de laatste bouwstijl van de middeleeuwen. vallen vooral op door hun houten gevels met hun verre overkragingen. zeggen dat de verdiepingen vèr uitsteken, zoals op foto a. Nieuwe Kerk, die hoog oprijzen boven de omringende huizen. nog versterkt door de grote hoge ramen die uitlopen in spitsbogen. spitsbogen zijn het duidelijkste kenmerk van de gotiek. de uitgebreide, drukke versiering. natuurstenen figuren. figuur).

Renaissance en voorbeelden uit Antwerpen

renaissance stijl met eigen ogen te zien. Antwerpenaar Hans Vredeman de Vries. uit 1571 (d), zijn daar een goed voorbeeld van. zijn nog steeds Vredeman de Vries-achtig. Kerk, van ± 1540. renaissance-stijl te herkennen?1. 2. 3. blokken en blokjes op bouwkundig belangrijke plaatsen, b.v. klassieke koppen enz. 4. - net als in de Italiaanse renaissance-stijl. gevels altijd veel soberder en strakker. in 1585, d.w.z. wereld. renaissance-architectuur overheerst, volgen allerlei varianten elkaar op. terwijl de latere er vaak helemaal mee overdekt zijn. Amsterdam). van zijn stijl. Noorder- en de Westerkerk. elementen. voorgangers. Nieuwe Hoogstraat (f) en het Korenmetershuisje aan het Nieuwe Zijds Kolk.

Noordelijke classicistische stroom en de Amsterdamse School

landen. Daaronder zijn veel vluchtelingen, o.a. tijd uit Spanje en Portugal verdreven worden. kennis en beschaving mee, die van groot belang zijn voor Amsterdam. handelsstad, maar ook tot cultureel, wetenschappelijk en artistiek centrum. bij de nieuwste internationale ontwikkelingen. geciviliseerde heren. Randenbroek. de architectuur. centrum van de nieuwe architectuur. het zeer klassiek aandoende werk van de Venetiaan Andrea Palladio. smaak. trant van Palladio (en van diens leerling Scamozzi). grote rol gespeeld. renaissance. na zijn terugkomst uit Italië. kenmerken van het Hollands Classicisme al wel goed zien. Classicisme te herkennen? 1. 2. 3. plaatsen. 4. gevels, is Philips Vingboons. Zijn "uitvinding" is de halsgevel. beeldhouwwerk (b). door andere architecten ontworpen zijn (f). soberder en verdwijnen bijna alle versieringen van de gevels.

Barok en Lodewijk-stijlen in de Nederlandse context

de Hermitage in St. de grote Portugees Israëlitische Synagoge aan het Mr. overhand, die samen "barok" genoemd worden (denk b.v. vooral aan de Grote Markt in Brussel). ook aarzelend in Amsterdam op. Frankrijk moeten ontvluchten om hun geloof. nieuwe, barokke stijl in binnen- en buitenland indruk te maken. probeert in zijn eigen hoofdstad zijn eigen kleine Versailles te bouwen. worden bij ons dan ook met open armen ontvangen. staten die de onder Lodewijk XIV ontwikkelde stijl trouw opvolgden. ons ook een Lodewijk XV, een Lodewijk XVI en een Empire stijl voorkomen. Lodewijk XIV stijl eigenlijk alleen in het interieur te vinden.

Neoclassicisme en de opkomst van het Empire en het Nieuwe Bouwen

1. 2. 3. 4. 5. 6. publieke gebouwen en kerken veel minder. geleidelijk minder zwaar en streng. kamers met een veel huiselijkere sfeer. maar huiselijke, of zelfs idyllische tafereeltjes. "vrouwelijk". plaats van de koning innam). gebruikt. schubben of ruiten. 1730 een totaal nieuwe stijl: de Lodewijk XV stijl. Franse woord "rocaille". grotten (die toen vaak in tuinen en parken aangelegd werden). daar ook andere krullen en figuren bij gerekend, zoals b.v. interieurs. om Lodewijk XV gaat. 1. e, f en g). 2. ornamenten ook veel losser, lichter en grilliger dan tevoren. 3. voorgaande tijd. "vrouwelijke" Lodewijk XV stijl. in Amsterdam rond 1740 tamelijk plotseling op. bij onze toch al zwierige klokgevels (b). zijn vaak versierd met hele voorstellingen, in vrolijke kleuren. hebben. mindere mate ook bij ons. maatschappelijke problemen, staatsinrichting, filosofie e.d. en Romeinse oudheid. architectuur. beheersen, worden samen aangeduid als het Neoclassicisme. vaak dat er in Amsterdam in de Lodewijk XVI stijl heel weinig gebouwd is. opvallend zijn dan die uit de periodes daarvoor. nieuwe huizen gebouwd werden. Amsterdam bijna alleen nog in de Lodewijk XVI stijl gebouwd en verbouwd.

Uitbreiding naar het empire en de Franse invloed

1. 2. er toch heel wat (b, d). guirlandes, zuilen en tympanen. periodes, maar ze zijn nu strakker dan ooit (b, d). 3. missen. strenger en vaak ook veel zwaarder worden. af, niet alleen op de gevels, maar ook in de interieurs. gebeurt dat natuurlijk weer in Frankrijk, maar later ook bij ons. opmaat voor wat vanaf 1800 nog komt. brengt vooral in Frankrijk zelf enorme veranderen teweeg. Napoleon als keizer regeert. weerspiegelt - vergelijkbaar met Lodewijk XIV een eeuw eerder. neemt hij de ontwerpers Percier en Fontaine in dienst. ondergaat, maar ook voor een nieuwe meubelstijl. Franse periodes hier niet goed te onderscheiden. zien zijn. al bestaande gebouwen aangepast zijn aan de heersende stijl. huizen in de beroemde bocht van de Herengracht. het hofje Van Brienen aan de Prinsengracht, uit 1804. 1. strenge gevels (a, b), vaak met brede muurdammen, d.w.z. 2. 3. 4. 5. raamhekjes nodig zijn om ongelukken te voorkomen. 6. periode, maar dan veel strakker (c). bestaat maar kort. paleizen en andere grote ge­bouwen een zware, streng classicistische stijl. In sommige landen (b.v. steeds zuivere Empire-vormen. geleidelijk soberder, om niet te zeggen kaler. betekenis dat er lange tijd een grote economische malaise heerst. des te meer met de veel meer ingetogen architectuur van de Griekse oudheid. voorbeeld van die stijl in Nederland is Paleis Soestdijk uit 1815-1821. worden meestal aangeduid met de vreemde term "Waterstaatskerken". Dat zit als volgt. schuilkerken bij elkaar komen. overheersing, van 1795 tot 1815, enige verbetering. worden over protestanten en katholieken. elk kerkgenootschap de kerken die het al in bezit heeft, mag houden. ondersteuning geeft. moet worden door de ingenieurs van het ministerie van Water­staat. classicisme, en daarmee het neo-grec, uit de gratie. een nieuwe stijl gaat niet zonder problemen. verleden. wordt nog vaak eclecticisme genoemd. ar­chitectuurgeschiedenis. geoordeeld. ontwikkelen zich verschillende "echte" neo-stijlen. neo-gotiek en de neo-renaissance. lang lang stand. mee had. Engeland. middeleeuwen beschouwd als de beste bouwstijl voor kerken. er worden zelfs gloednieuwe namaak ruïnes gebouwd. bloeit in die ro­mantische tijd de gotische bouwstijl weer helemaal op. architect. woont lang in Engeland en ontwikkelt daar een passie voor de neo-gotiek. een belangrijke rol bij de opkomst van de neo-gotiek. traditionele gebouwen. Willem II gotiek of stukadoors­gotiek genoemd. zijn er maar weinig voorbeelden van. uitzonderingen. verandering plaats: het "Herstel van de Bisschoppelijke Hiërarchie". vrijwel direct vanuit Rome bestuurd wordt. deze nieuwe situatie profiteert, is P.J.H. zijn carriëre begint. vroegste neo-gotische architecten in ons land, maar in Frankrijk. Eugène Viollet-le-Duc. rationalist. versiering. 16e eeuw (b, de "Krijtberg" aan het Singel). telt Amsterdam ook een aantal neo-gotische publieke gebouwen, b.v. stijl zijn er maar weinig. naar een beter passende stijl. gevels een overdaad aan ornamenten, vrij gebaseerd op de klassieke oudheid. in neo-renaissance stijl gebouwd. Genoemd kan worden de St. wordt er in de neo-renaissance stijl juist wèl veel gebouwd. publieke gebouwen zijn b.v. neo-renaissance stijl zijn over de hele stad te vinden (b, c).

Het Nieuwe Bouwen en moderne gevelconstructies

het oog. gebouwen van Cuypers. het buitenland. in een pom­peuze, min of meer klassieke stijl. ook Amerika begint mee te tellen. "Gebouw New York" de trots van alle Amsterdammers is. Concertgebouw (d). bij uit­stek voor warenhuizen en kantoren. Zwitserse chalets en Engelse landhuizen. bouw­stijlen. go­din­nen. Brussel de eerste hui­zen waar­aan dat duidelijk te zien is. krullerige lijnen. de klinknagels in het ijzerwerk te verbergen. meeste Europese landen snel aan. Oostenrijk meestal strakker en soberder. verschillende namen. volksaard, maar ook bij onze portemonnaie. decoraties. Dan blijken vooral de tegels (b.v. het smeedwerk (d) vaak toch heel uitbundig te zijn. enthousiast over de Jugendstil. De grote P.J.H. voor warenhuizen e.d. daarvan zijn Berlage, De Bazel en Ed. Cuypers (een neef van P.J.H. voorvechter van "eerlijk" bouwen, gaat heftig tekeer tegen de Jugendstil. gevels met weinig ver­sier­rin­gen. mogelijk be­perkt tot wat hij construc­tieve plaatsen noemde, d.w.z. aanzetten van bogen of gewel­ven, geveltoppen e.d. Koop­mansbeurs aan het Damrak (b). naam die zich ver van de Jugendstil houdt, is De Bazel. heel anders was dan dat van Berlage. traditie en veel navolging krijgt (d). banden (e, f). genoemde architecten, Ed Cuypers, komt verderop ter sprake. of tech­ni­sche mogelijkheden. veranderd door de nieuwe politieke en sociale ideeën. meebrengen. woningbouw zijn er grote vernieuwingen. opdracht van rijke filantropen. geschikt gevonden werd voor ar­beiderswoningen, nl. eerlijk". eeuwse ornamenten (b, e). Amsterdamse woning­bouw­vereniging. Het eerste complex van Rochdale wordt pas in 1909 vol­tooid, maar daarna gaat het snel. Ed. Cuypers, die al even genoemd is. Ed. com­bi­ne­t die naar het uitkomt. om hetzelfde te doen. Van Ed. vooral De Klerk heeft een onuitputtelijke fantasie. Am­ster­dam­se School. massief. 1. van een aantal huizen (d). 2. 3. 4. zware kozijnen en zijn doorgaans weer verdeeld in kleinere raampjes (a, g). 4. vormen. vaak stoere mannen (vooral ar­bei­ders) en stevige vrouwen voor­stelt. Daarnaast zijn smeedijzer (e, f), glas-in-lood (h) en tegels populair. 5. 6. portieken e.d. scheep­vaart­maat­schap­pijen. dat de status van de ver­enig­de scheep­vaarmaatschappijen benadrukt. met decoraties. Am­sterdamse School stijl is deze in één klap op de kaart gezet. volledig geïsoleerd raakt. grote uit­breidingsplan aan, het Plan Zuid van Berlage. die nu volgt. de Am­sterdamse School horen!

Naoorlogse ontwikkelingen en hedendaagse relevantie

Amsterdamse School zijn al­leen­heer­schappij­pij kwijt te raken. 1. en in feite de leidende figuur van de hele Amsterdamse School. Volgens W.Th. 2. architectuur. 3. architecten èn hun klanten. architectuur blijkt een taai leven te hebben. stijlen krijgen dan ook maar moeilijk voet aan de grond. Kunsten), die in 1925 in Parijs gehouden wordt. overigens pas in 1966 voor het eerst gebruikt. de hele wereld. wolken­krabbers!), Miami en het Nieuw-Zeelandse Napier. hij heel veel overeenkomsten heeft. minder voor de architectuur. gebouwd. winkels (a, b, e) en bioscopen (c, d, f). (h).

Deductie uit de architectuurgeschiedenis toont hoe gevels een mix zijn van functionele en esthetische keuzes, waarbij de bouwmaterialen zoals hout, baksteen en natuursteen elkaar afwisselen en elkaar beïnvloeden. De overgang naar modernistische ideeën in de twintigste eeuw legde nadruk op functionaliteit en egalitaire esthetiek, met invloedrijke figuren als Berlage en Cuypers die het moderne Nederlandse landschap mee vormgaven.

In de naoorlogse periode verschoof de nadruk naar draagstructuren en losse gevels, wat leidde tot ontwikkelingen zoals het Nieuwe Bouwen en de vliesgevels. Hedendaagse discussies benadrukken duurzaamheid, circulariteit en de rol van publieke ruimte, waarbij architectuur blijft fungeren als een gesprek tussen verleden en toekomst in de Nederlandse stad.

tags: #boek #koppen #gevels