Bij verbouwingen, sloop en zelfs bij restauraties gaan historische tegels nog vaak verloren. In dit kennisartikel belichten we de grote verscheidenheid aan wand- en vloertegels uit de periode 1895-1965 om het bewustwordingsproces voor deze bijzondere producten van industrie en kunstnijverheid te bevorderen. Techische ontwikkelingen in de productie van tegels hebben er samen met stijlevoluties toe geleid dat wand- en vloertegels in de loop van de 19de eeuw meer dan voorheen een beeldbepalend onderdeel van de architectuur werden. Architecten en sierkunstenaars gebruikten vanaf omstreeks 1895 in toenemende mate tegels als ornamentdrager voor verfraaiing van interieurs en gevels van gebouwen. Nieuwe inzichten rond hygiëne leidden verder tot tegelrealisaties waarbij praktisch en stijlvol vaak samengaan. Bij de inrichting van openbare gebouwen en in de opkomende winkelarchitectuur voerde men ook puibekledingen en trappenhuizen uit in een combinatie van tegels en geglazuurde keramische bekledingselementen, bouwkeramiek genoemd. Gevelversieringen in tegels en tegelsculpturen bleven zelfs in de economisch moeilijke jaren dertig en in de periode van de wederopbouw veel toegepast, ook bij flatgebouwen.
Van Delft tot Den Haag: productie en invloedrijke fabrikanten
De Nederlandse tegelindustrie kent in het begin van de 17de eeuw een periode van bloei met de productie van tegels in karakteristiek blauw-wit tinglazuur. Deze zogenoemde ‘Delftse’ tegels domineren tot het eind van de 19de eeuw het Nederlandse interieur. Machinaal vervaardigde wandtegels en vloertegels werden vanaf circa 1840 ontwikkeld in Engeland en later in Duitsland, België en Frankrijk. In Nederland komt de mechanisatie van de tegelindustrie pas vrij laat van de grond; omstreeks 1900 worden wandtegels nog handmatig in tinglazuurtechniek gemaakt in Friesland en Utrecht en Maastricht verwerken men machinaal geperste vloertegels. De meest toegepaste maat van effen vloertegels veranderde omstreeks de Eerste Wereldoorlog gaandeweg naar vierkantformaten van 10 x 10 en 15 x 15 cm. De Porceleyne Fles uit Delft ontwikkelde begin jaren twintig ook ‘gekristalliseerde’ wandtegels in het kleinere formaat van 10,4 x 10,4 cm, met een matglanzend glazuur.
Vloertegels en hardgebakken gele trottoirtegels beheersen decennia lang de vloertegelmode in Nederland. Machinaal vervaardigde wandtegels werden in Den Haag, Utrecht en Delft gemaakt door onder meer Rozenburg, Sphinx, Société Ceramique en Mosa. De productie van met de tegelpers vervaardigde wandtegels vindt verder op relatief beperkte schaal plaats bij plateelbakkerijen in Den Haag, Utrecht en Delft. De uitgebreide variatie aan decors kwam mede door innovatieve persen en export richting Engeland, Duitsland, België en Frankrijk. De afwisseling van grootschalige industriële productie en kunstzinnig maatwerk zien we terug in voorbeelden zoals handgemaakte puibekledingen en interieurs uit speciale tegeltableaus.
Decoratieve en functionele toepassingen
Art-nouveau en art-deco invloeden verschijnen in de tegellijsten en lambriseringen; lambriseringstegels van jugendstil en neostijlen komen in catalogi voor. Een lambrisering met tegels beschermt en siert lage muurvlakken tegen vervuiling. Wandtegels buiten worden toegepast in gevels, voor toog- en friesvullingen en als versieringen in winkelportieken. Winkelpuïbekledingen werden soms met bouwkeramiek uitgevoerd. Tegeltableaus op gevels konden bedrijfsnamen, bouwjaar of reclame bevatten en maakten zo een kunstzinnig en informatief element. De uitwisselbaarheid en combinatiemogelijkheden van serieproducten werden doelbewust bemoeilijkt door bijzondere formaten en metaalglanseffecten. Replicategels en -bouwkeramiek bij herstel van winkelpuibekleding tonen de waarde van maatwerk in historische interieurs.
Formaten en technieken: van tinglazuur tot majolica
Traditionele tinglazuurtegels in 13 x 13 cm en halfformaat 6,5 x 13 cm domineren lange tijd interieurs; machinaal vervaardigde tegels komen in 15 x 15 cm als standaard en halfformaat 15 x 7,5 cm als optie. De benaming ‘faiencetegels’ is historisch gezien verwarrend: faience verwijst origineel naar tinglazuur, maar werd ook toegepast op gekristalliseerde tegels vervaardigd met droge kleitechniek. Majolica- of majolicategels zijn namen die men in handelsjargon gebruikte in Engeland en Nederland. Een ware revolutie in de decoratie ontstond door het in reliëf persen van ornamenttegels, wat dieptewerking gaf aan patronen. Reliëftegels zijn afgestemd op de afmetingen van majolicategels; ze werden gecombineerd met rand- en plinttegels voor een voltooide behandeling van tegelvlakken. De eerste kwartvormige en ronde hoekafwerkingen ontstonden met speciale omhoiktegels en kwartronde elementen. Bloktegels of biseautétegels imiteren metselwerk en heten doorgaans metrotegels. In Delft ontwikkelde De Porceleyne Fles rond 1907 gekristalliseerde wandtegels in 10,4 x 10,4 cm met speciaal glazuur. Reflèt metallique, met metaalglanseffecten, behoort tot de luxere segmenten van tegelontwerpen. Gekristalliseerde tegels konden gecombineerd worden met bijpassende randtegels en cloisonnétegels voor rijk gedecoreerde interieurs en gevels.
Antieke en Portugese cementtegels: erfgoed en restauratie
Antieke tegels zijn geen trend, maar een tijdloos eerbetoon aan vakmanschap en schoonheid; ze overleven generaties en interieurtendensen. Ingelegde cementtegels uit Portugal en Spanje worden nog steeds gewaardeerd wegens duurzaamheid en esthetiek en zijn essentieel bij restauraties en in museale collecties. Portugese cementtegels blijven een levend erfgoed: hand gegoten volgens ambachtelijke methode, pigmenten diep in het cement geperst; er worden ook Portugese tegels geproduceerd in China en Nederland. Retro tegels roepen het verleden op met moderne productie van keramiek en motieven uit de jaren ’60, terwijl Portugese cementtegels handgemaakt cementtegels zijn die uniek blijven. Antieke vloertegels uit Belgische en Franse fabrieken zoals Boch Frères, Chimay en andere producenten werden veel geëxporteerd en gekend om hun motieven en decors in Art Nouveau en Art Deco. Welkenraedt (Céramique Nationale) bood in 1910-1920 decors en inlegtechnieken aan en is nu een waardevol antiek stuk in originele staat. Octave Colozier in Saint-Just-des-Marais moderniseerde zijn fabriek rond 1890 en toonde industriële verfijning met meerdere ovens en efficiënte productielijnen; de tegels werden vaak gebruikt in façades en interieurs als visitekaartje van moderne fabrieksprestaties. De productie van Colozier-tegels illustreert industriële modernisering in Frankrijk en geeft restaurateurs een bron voor authentiek historisch materiaal. Het verhaal van antieke patroontegels toont innovatie vanuit Engeland via Prosser en Minton, die massaproductie mogelijk maakte en zo de beschikbaarheid vergrootte. Het resultaat is een rijke erfenis waarin antieke keramische patroontegels en cementtegels veelzijdig samenkomen in hedendaagse restauraties en collecties.
Hedendaagse trends en vergelijking met historische tegels
De populariteit van keramische marmer look tegels blijft toenemen, mogelijk door de kwaliteit en authenticiteit; wit en donker marmer zijn populaire uitvoeringen voor badkamers en keukens. De meeste huidige interieurtrends ontstaan door technologische vooruitgang en moderne productietechnieken, waaronder keramische parket-look tegels. Een trending thema is de vintage look, die nostalgie combineert met hedendaags vakmanschap. Patroontegels en 3D-tegels worden steeds populairder; hexagon tegels en driehoekige patronen bieden creatieve mogelijkheden en lage kosten. XXL-tegels en grootformaat tegels maken ruimtelijkheid mogelijk en verminderen voeglijnen, wat bijdraagt aan luxe en openheid. De combinatie van verschillende tegelformaten en legpatronen zoals visgraat en chevron blijft geliefd; tegels in lengtes tot 90-120 cm en slabs van 120x278 cm worden ingezet om complete wanden te bekleden. Materialen zoals betonlook, metallook, en natuursteenlook komen keramisch tot leven met realistische oppervlakken en onderhoudsgemak. Verticale structuren, texturen en 3D-effekten geven een extra dimensie aan interieurs. Realistische natuursteenlook en marmerlook tegels bieden luxe en duurzaamheid tegen lagere kosten, terwijl Portugese cementtegels en antieke tegels authentieke verhalen blijven vertellen in moderne ruimtes. Het thema duurzaamheid wordt versterkt door keramische tegels die lange levensduur en onderhoudsgemak combineren; een regen aan patronen, formaten en afwerkingen biedt voor elk wat wils.
Praktische overwegingen en aanbevelingen
Bij het kiezen van tegels gaat het niet alleen om hoe ze eruitzien; antislip en R-waarden zijn belangrijke technische kenmerken, vooral in douche- en badruimtes. Voor onderhoudsgemak is keramiek in veel gevallen de beste keuze; soft touch en matte afwerkingen zijn gemakkelijker schoon te houden met pH-neutrale reinigers. Als men authentieke natuursteenlook wil, biedt keramiek een onderhoudsvriendelijk alternatief. Afwerking, grootte en overall uiterlijk bepalen de ruimtelijke ervaring van een interieur, waarin grote formaten zoals 60×120 cm en 120×120 cm zorgen voor rust en ruimtelijkheid. Een open plattegrond kan worden versterkt door doorlopende vloeren van keuken naar woonkamer te gebruiken; tegels als vloerbedekking bieden prijs-kwaliteit en talloze mogelijkheden qua kleur en patroon. Voor wie een statement wil maken kan maatwerk zoals keramische vensterbanken en wastafels een extra vleugje geven. De showroom-ervaring helpt bij het voelen en zien van tegels; aanraken vergroot de kans op een juiste keuze. Japandi en een combinatie van modern en landelijk bieden warme, gezellige sferen met houtlook en aardetinten. Betonlook en industrieel blijven populair en luxe hotel-chic blijft aantrekkelijk met marmeraders en gouden accenten. De trends 2026 tonen dat XXL-formaten, 3D- en reliëftegels, en natuurlijke texturen hoog in aanzien blijven, terwijl authenticiteit en duurzaamheid de basis vormen van toekomstige aankopen.
Schürgers, de laatste trends op tegelgebied vanuit Italië
Antieke tegels vormen een esthetische en verantwoorde keuze voor restauraties en moderne interieurs; ze dragen geschiedenis en vakmanschap uit en blijven verweven met hedendaagse ontwerpen. Retro tegels bieden nostalgie en worden vaak modern geproduceerd voor eigentijdse interieurs, terwijl Portugese cementtegels een levende erfenis zijn die handwerk en karakter uitstralen. De combinatie van historische kennis en hedendaagse productie verrijkt het ontwerpveld en biedt kansen voor ook toekomstige restauraties en innovaties.
tags: #bonte #vloertegel #10 #jaar #geleden