Zondag 1 december opent in het Bussemakerhuis de nieuwe tentoonstelling ‘Magisch Schotland’, met daarin een hoofdrol voor de tartans en kilts die zo nauw verweven zijn met de geschiedenis, cultuur en identiteit van Schotland. De karakteristieke geruite wollen stof, in een grote variatie aan kleuren en patronen, draagt eeuwenoude verhalen in zich, verbonden met de Schotse clans en hun strijd voor vrijheid en identiteit. Tijdens de expositie wordt de bezoeker meegenomen in de techniek van het maken van kilts, maar ook in de trots, legendes en folklore van Schotland.
Conservator Wilma Witteman heeft, zoals gebruikelijk, grondig werk verricht bij het samenstellen van de tentoonstelling. Ze reisde naar Schotland en verdiepte zich uitgebreid in het onderwerp. “Iedereen denkt dat er één ruit is voor elke clan, maar dat is niet zo”, legt ze uit. “Een clan heeft een basisruit, maar daarnaast zijn er veel meer patronen die specifiek bij die clan horen.” Het exacte aantal geregistreerde Schotse ruiten is moeilijk vast te stellen. “Ik hou het maar op heel veel,” zegt Witteman.
Ontstaan en gebruik
Over het ontstaan van de kilt voor mannen kan Witteman enthousiast vertellen. “De Schotten zijn rokken gaan dragen omdat het simpelweg praktischer was. Broeken werden nat in het gras.” Oorspronkelijk bestond het kledingstuk uit een grote geruite plaid, die ingenieus rond het middel werd geplooid. De overgebleven stof kon op verschillende manieren worden gebruikt: als jas, zakken of deken. Deze klederdracht evolueerde uiteindelijk tot de kilt zoals we die nu kennen, die nog steeds bij officiële gelegenheden wordt gedragen.
Bijvoorbeeld bij bruiloften. Twee voorbeelden daarvan zijn in het Bussemakerhuis te bewonderen. Ze zijn vervaardigd door Annette Plantinga, de enige Nederlandse kiltmaker die daarvoor gecertificeerd is. De ‘laird’ en ‘lady’ die de kleding tijdens hun huwelijk droegen, hebben met trots hun gewaden beschikbaar gesteld. Het paar is zelfs aanwezig bij de opening van de tentoonstelling.
Schotse identiteit en symboliek
De kilts en tartans zijn de Schotten dierbaar. Tijdens de strijd tegen de Britse overheersing werden ze symbolen van verzet. Na de verpletterende nederlaag bij de slag om Culloden in 1746 werden kilts en tartans tijdelijk verboden. Dit versterkte echter alleen maar de vastberadenheid van het Schotse volk. Witteman: “We vertellen niet de hele geschiedenis van Schotland; daarvoor is het Bussemakerhuis te klein. Maar de Schotse ruit is onlosmakelijk verbonden met de kleurrijke en turbulente historie van het land.”
En dan is er nog de altijd intrigerende kwestie over wat er onder die Schotse rok gedragen wordt - of niet. “Schoenen en sokken,” grapt Witteman. Het definitieve antwoord is te vinden in de expositie. Daarnaast is er een QR-code beschikbaar die leidt naar het Schotse volkslied, zodat bezoekers mee kunnen zingen voor de volledige ervaring. (AJ)
Historische vondsten en volksverhalen
De expositie bevat ook elementen buiten de kleding die de geschiedenis van Schotland belichten. Aberlemno in het oosten van Schotland is bekend om een steen met zeldzame Pictische symbolen, afkomstig uit de 5de of 6de eeuw na Christus. De Picten waren een groep stammen die van de 4de tot ongeveer de 10de eeuw leefden en worden beschouwd als voorlopers van de Schotten. De stenen bieden inzicht in de omgeving van Abelemno en hun belang voor de Picten.
Aberlemno staat bekend om vijf Pictische stenen die in de loop van de 19de en 20ste eeuw zijn ontdekt. De bekendste is ‘Aberlemno II’, een 8e- of 9e-eeuwse steen met christelijke symbolen en strijdende soldaten. Lang werd gedacht dat het de Slag bij Nechtansmere afbeeldde, maar deze theorie wordt vandaag de dag door historici in twijfel getrokken. Archeologie Online meldt dat sinds begin 2020 archeologen van de Universiteit van Aberdeen onderzoek doen in de regio om een beter beeld te krijgen van de betekenis voor de Picten.
In totaal zijn er in heel Schotland zo’n 200 Pictische stenen ontdekt. De gevonden steen in Aberlemno is 1,70 meter lang en bevat symbolen zoals ovalen, mirror and comb-symbolen en een crescent V-rod. De steen bleekt te zijn opgebouwd uit symbolen uit verschillende tijdsperiodes die elkaar overlappen, wat zeldzaam is. “De steen was onderdeel van een vloer van een groot gebouw uit de 11de of 12de eeuw”, aldus archeoloog Gordon Noble. Deze vondst suggereert hergebruik van oudere stenen en een continuïteit van bewoning in de omgeving.
Er is nog veel onbekend over Pictische stenen en hun symbolen; sommigen beschouwen ze als een geschreven taal, maar feitelijk weten we zeer weinig tot niets over de exacte betekenis. Deze vondst biedt echter wel nieuwe inzichten in het belang van Aberlemno voor de Picten. “Deze ontdekking biedt ons nieuwe inzichten in een belangrijke periode van de Schotse geschiedenis, en het helpt ons beter te begrijpen waarom deze omgeving zo belangrijk werd voor de Picten,” aldus Noble.
Controverse en moderne percepties
Iemand met een kilt zien rondlopen is vaak een reden tot speculatie: draagt hij wel of geen onderbroek eronder? De Scottish Tartans Authority pleit ervoor om in ieder geval ondergoed te dragen. De vereniging benadrukt dat het dragen van ondergoed niet betekent dat je minder “echte” Schot bent; ze pleiten voor praktische hygiëne en moderne normen. “Geen ondergoed dragen is kinderachtig en onhygiënisch. Bovendien wordt zo tegemoetgekomen aan onze zin voor fatsoen,” zegt voorzitter Brian Wilton in The Telegraph.
Reacties op de beslissing volgden snel. Voormalig Formule 1-coureur David Coulthard sprak zich uit tegen het idee dat kilts zonder ondergoed de norm zijn, terwijl Ian Chisholm van de Scottish Kilt Makers' Association aangaf dat het idee onhygiënisch is en dat vrijheid van beweging wel is gezond is.
Tartan Explained: in Two(ish) Minutes
De expositie belicht zo verbindingen tussen mode, identiteit en regels, en plaatst Schotland binnen een bredere cultuurhistorische context. Bezoekers worden uitgenodigd om via een QR-code luisterfragmenten en liederen te beluisteren, waardoor de ervaring wordt verrijkt met volkscultuur en geschiedenis.
Praktische informatie over de tentoonstelling
De expositie is te bezichtigen tot 15 juli volgend jaar. De combinatie van kleding, objecten en verhalen biedt een rijk beeld van Magisch Schotland en van hoe tartans en kilts een blijvende rol spelen in de herinnering aan de Schotse identiteit.
- Bestudeerde ruiten en patronen tonen clancultuur en historische band met vrijheid.
- Kunsten van de kiltmakerij, met een voorbeeld door Annette Plantinga, illustreren hedendaagse ambacht.
- Verhalen en legends rond Schotland worden gedeeltelijk verteld, deels gerelateerd aan de veiligheid van traditie versus moderniteit.