Hoe boogtunnel ondergronds metselen: constructie en techniek

Metselen is het bouwen met stenen en specie. De metseltechniek moet je misschien even onder de knie krijgen, maar als je dit eenmaal doorhebt, kun je de meest uiteenlopende projecten starten. Denk aan het maken van een tuinmuurtje of een spouwmuur. Wij adviseren om eerst een klein project te beginnen voordat je aan een grote klus begint, zo kun je eerst de nodige ervaring opdoen.

Fundering en basisprincipes

Een goede fundering is essentieel, of je nu een klein muurtje of een grote muur gaat metselen. De fundering moet stevig genoeg zijn voor bijvoorbeeld een klein muurtje wat je wilt metselen. Een goede maatstaaf voor een fundering is: reken voor elke laag stenen een centimeter betonfundering en maak de fundering twee maal zo breed als de muur die je gaat metselen.

Metselprofielen zijn balken die je aan het begin en het eind van de muur zet. Gebruik rechte houten balken die net zo lang zijn als de muur hoog wordt. Om ze te stellen, zet je ze met een spijker vast op een plankje op de fundering en bevestig je twee schoren aan elke balk, elk in een andere richting en haaks op de muur. Stel het profiel waterpas en zet de schoren vast.

Materialen en mengsel

Let goed op bij het uitzoeken van de stenen en specie dat deze specifieke materialen goed in combinatie met elkaar werken. In dit klusadvies wordt uitgegaan van kant-en-klare specie, maar je kunt natuurlijk ook zelf een mengsel maken van cement, metselzand en water. De sterkte en kwaliteit van de specie hangt voor een groot deel af van hoe goed de materialen met elkaar gemengd zijn. Hoe beter er gemengd wordt, hoe sterker de specie wordt. Kleine hoeveelheden specie kun je met de hand aanmaken, maar als je grotere hoeveelheden wilt mengen, kun je beter gebruik maken van een betonmolen (deze kun je huren).

Voor de juiste mengverhouding kun je de verpakking raadplegen. Het product is gereed om te verwerken. Let op! De stenen die je gebruikt voor je metselwerk zijn meestal bakstenen. Deze zijn verkrijgbaar in veel soorten, kleuren en maten. Het meest toegepaste formaat is waalformaat (21 x 10 x 5 cm), maar stenen zijn nooit allemaal hetzelfde. Let hier dus goed op bij het metselen zodat je aan het einde van je metselwerk altijd goed uitkomt.

Techniek van het metselen

Bij het metselen is vooral secuur werken van belang, neem dus de tijd voor de klus en maak kleine hoeveelheden specie aan zodat je ook de tijd heeft om het rustig aan te doen (specie verwerktijd is ongeveer 2 uur). De voegen zijn er zowel in de breedte als in de hoogte. De verticale voeg noemen we stootvoeg en een horizontale voeg een lintvoeg. De muur wordt meestal in een halfsteensverband gemetseld, waarbij de stenen half over elkaar heen liggen. Het makkelijkst en snelst werk je door eerst op allebei de profielen de hoogte van de stenen uit te meten en tekenen tot bovenaan de te bouwen muur. Dit doe je zodat je straks makkelijk een touwtje kunt spannen om een rechte lijn te krijgen waarlangs je kunt metselen.

Beweeg de steen in de specie tot hij gelijk ligt aan het touwtje. Breng op de kop van de volgende steen een laag specie aan en duw hem tegen de eerste steen. De bovenkant van een halfsteensmuur wordt vaak afgewerkt met een rollaag. Indien je teveel specie gebruikt hebt kun je dit weer verwijderen met een voegspijker, zodat er nog genoeg ruimte is om een mooie voeg te maken. Let op met regen: als vers metselwerk blootstaat aan regen kan de specie of voegmortel eruit lopen. Een muur kan na twee weken drogen gevoegd worden. Nu kun je gaan voegen. Gebruik een korte voegspijker voor de stootvoegen en een lange voegspijker voor het voegen van de lintvoegen.

Specie en stenen synergy

Stenen zijn vaak bakstenen en verkrijgbaar in vele soorten. Het formaat kloostermop, 30 tot 38 cm lang, 16 tot 18 cm breed en 8 tot 12 cm hoog, wordt genoemd, maar in de praktijk variëren stenen sterk. Het is belangrijk dat je rekening houdt met variatie in formaat en kleur om tot een strak eindresultaat te komen.

Voegwerk en bouwfysica

Voegen bepalen niet alleen de uitstraling maar ook de waterdichtheid en duurzaamheid. De verschillen tussen lintvoeg en stootvoeg beïnvloeden de werking van de muur onder verschillende belasting en weersomstandigheden. Bij historische baksteenconstructies komen verschillende vormen van schade voor, zoals scheurvorming en afbrokkelen. In de brochure Baksteenmetselwerk: aantasting en herstel wordt nader ingegaan op de oorzaken van schade en herstelmethodes.

Veranderingen in de ondergrond en fundering kunnen leiden tot zettingen in de constructie, waardoor scheuren ontstaan. Bewegingen van de ondergrond kunnen veroorzaakt worden door vorst, wortelgroei, of bodemdalingen. Scheuren kunnen vervolgens statisch stabiel of dynamisch zijn. De herstelmaatregelen hangen af van het type scheur en de oorzaak, en kunnen variëren van stabilisatie tot reconstructie.

Historische context en uitvoeringsmethoden

Historische baksteenmetselwerk kent uiteenlopende verbanden zoals Vlaams verband en kruisverband. Rond 1600 ontstond kruisverband, en later werd spouwmuur steeds gebruikelijker. De mechanisering van het productieproces in de negentiende eeuw heeft geleid tot standaardisatie van baksteenformaten. Nieuwe uitvoeringsmethoden zoals gietbouw en tunnelbouw hebben de bouwprocessen aanzienlijk beïnvloed. Gietbouwsystemen kenmerken zich door grote bekistingen en een korte bouwtijd voor de ruwbouw, terwijl tunnelgietbouw mogelijk maakt om in een dagelijkse cyclus woningen te storten en te ontkisten.

Klimgbekisting en glijbekisting zijn voorbeelden van innovatieve uitvoeringsmethoden die vooral bij hoogbouw worden toegepast om ruwbouw sneller te realiseren. Veilig werken in de gietbouw heeft een hoge prioriteit. Voorzieningen zoals stortvlonders, steigers en bekistingen dragen bij aan veiligheid en efficiëntie tijdens het metselen en betondelen.

Een voorbeeldproject is Westpoint in Tilburg, met een hoogte van 142 meter en 156 appartementen in een toren. De constructie maakte gebruik van tunnelbekistingen en een betonpomp voor het storten, waardoor hoge efficiëntie werd bereikt.

Praktische checklist voor beginners

• Begin met een klein project om ervaring op te doen.
• Controleer de combinatie van stenen en specie voor compatibiliteit.
• Meng kleine hoeveelheden specie en werk in staand tempo.
• Meet hoogte en breedte van stenen en teken lijnen voor rechte wanden.
• Zorg voor een stevige fundering en gebruik profielbalken van muurhoogte.
• Verwerk voegwerk tijdig en voorkom uitspoeling bij regen.

Voeding van informatie vanuit de materialen

De banden tussen metselwerk, voegwerk en patina spelen een belangrijke rol in de historische waarde van gebouwen. Bij herstel is het behoud van historisch metselwerk doorgaans het uitgangspunt. Zorg bovendien voor goede ventilatie en veiligheid gedurende het hele proces.

tags: #boogtunnel #ondergronds #metselen