Wat krijg je als je voor 144 miljoen euro met bakstenen, glas en bielzen aan de slag mag gaan? Koen van Velsen maakte in Breda van het NS-station een doordacht transportcomplex. Treinen, bussen, auto’s, reizigers en fietsers passeren dagelijks het nieuwe station van Breda met een enorme efficiëntie en een uitgekiende organisatie. “Zonering, dat kunnen wij Nederlanders nou echt goed”, aldus ir. Maarten Willems, docent bouwkunde aan de TU Eindhoven, tijdens een wandeling langs het immense complex.
Ontwerper en visie: coherent complex met stedelijke ambitie
Het nieuwe station in Breda is ontworpen door Koen van Velsen en geopend op 8 september 2016. Het ontwerp valt op door vierkante vormen en een consequent gebruik van baksteen, waardoor het een functionele maar ook vriendelijke indruk maakt. Het contrast met Arnhem Centraal, dat juist vloeiende bewegingen en high-tech uitstraling ademt, onderstreept Breda’s functionele karakter. Willems noemt Breda “een veilige keuze” qua architectuur, terwijl Van Velsen eerder Spoorbouwmeester was en met Prorail, NS en de gemeente Breda de opdracht kreeg.
Het station werd als een van de Nieuwe Sleutelprojecten in de late jaren negentig benoemd door het ministerie van VROM, en vormt samen met Utrecht, Den Haag, Rotterdam, Arnhem en Amsterdam-Zuid een geïntegreerde ov-terminal. Het project koppelt openbaar vervoer, wonen, werken en winkelen onder één dak en streeft naar grote reizigersstromen: in 2020 zouden 57.000 reizigers per dag passeren. De noordkant ligt bij Belcrum en de passage verbindt noord en zuid met ruimte voor zowel passanten als fietsen, inclusief een apart muurtje voor een veilige fietsdoorsteek naar onder meer een fietshotel.
Alles onder één dak: functies en ruimtelijke logica
Onder één dak bevinden zich zes sporen, een busstation, 22.000 m² kantoorruimte en 150 woningen. Op het dak is parkeergelegenheid voor 720 auto’s en er zijn vier fietsenstallingen met ruimte voor circa 6.000 fietsen. De architectuur gebruikt 84 soorten bakstenen in geometrische patronen die elk patroon als wijziging in het oorspronkelijke ontwerp aangeven; de metselaars hebben hierdoor een enorme klus gekend. “Behalve waar steenstrips zijn toegepast” wijst Willems op details zoals de plafonds van de overstekken aan de buitenkant.
De ov-terminal verbindt de Belcrum- en centrumkant van Breda via brede passages. Hierbij is er veel ruimte om perrons met poortjes af te sluiten terwijl vrije doorloop voor passanten behouden blijft. Een slim muurtje creëert een aparte gang voor fietsers. Daarnaast heeft het complex een parkeergarage op het dak, een busstation en winkels-/kantorenruimte. De totale grootte en de afwisseling aan functies geven het station de status van een stadsdeel op zich.
Vernieuwingen bij Tilburg en Eindhoven
Naast Breda ondergaat ook Tilburg (noordzijde en vernieuwde passage) en Eindhoven (vernieuwing van circa 70 miljoen euro) ingrijpende herzieningen. Tilburg behoudt de buitenkant van het 1965-ontwerp van Koen van der Gaast maar krijgt een bredere passage en liften/roltrappen voor betere toegankelijkheid. Het kroepoekdak vereist voorzichtig onderhoud en ingrepen in de constructie om het gewicht en het krachtenspel te balanceren. In Eindhoven wordt door Heijmans gewerkt aan een tunnel van 34 meter breed; 13 meter blijft voor reizigers en 21 meter voor winkels en horeca. De oude tunnel connecteert met de nieuwe passage en dient nu als wachtruimte.
Beste gebouw van het jaar 2017 en omstreken
Het Breda-station ontving de titel Beste Gebouw van 2017. Volgens het juryrapport overtreft Breda de andere projecten in complexiteit en formaat en raakt het ontwerp diverse ruimtelijke thema’s zoals grootschalige infrastructuur, binnenstedelijk wonen en openbare ruimte. ProRail, NS en de gemeente zijn trots en benadrukken de samenwerking met Van Velsen en Ballast Nedam/Hurks als sleutel tot dit succes.
Tijdens de openingsperiode werd gemeld dat bijna alle kantoorruimtes en 70% van de winkelformaties verhuurd zijn, terwijl woningen via diverse partijen worden uitgegeven. De stadspassage trekt bewoners en bezoekers aan en stimuleert de lokale economie door het noorden en zuiden van Breda te verbinden. Een Playmobil-tentoonstelling in een leegstaand winkelpand illustreert de dynamiek en levendigheid van het gebied.
Historische context: van drie naar vier stations
Het huidige Breda-station is het vierde in de geschiedenis. Het eerste station uit 1855 lag buiten de vesting en werd van hout gemaakt. In 1864 kreeg Breda een nieuw station ten oosten van het eerste. Eind september 1967 begon de bouw van het derde station aan het hoogspoor, ontworpen door Koen van der Gaast, met een budget van 30 miljoen gulden. In 1975 kwam Breda met een derde station inclusief hal, kaartkantoor, horeca en fietsenstalling. De huidige hogesnelheidverbinding maakte de vernieuwing noodzakelijk en de bouw startte in 2012. Het ontwerp van Van Velzen brengt openbaar vervoer, wonen, werken en winkelen onder één dak en fungeert als verbinding tussen historisch centrum en noordkant van de stad.
Reizigerservaring en esthetiek
Reizigers beschouwen Breda als multifunctioneel gebouw met een bredere publieke ruimte en meerdere pleinen. Het dak biedt panoramisch uitzicht en de gevel combineert baksteen met moderne glaspartijen, wat bijdraagt aan een aangename atmosfeer. Het station civiel-architectuur laat zien hoe een functioneel OV-knooppunt tegelijk een verblijfsruimte voor de stad kan worden, waarbij de akoestiek met innovatieve materialen zoals OWAplan wordt verbeterd op het busstation.
Overige details en cijfers
- Verschillende functies: 6 sporen, busstation, 22.000 m² kantoorruimte, 9.000 m² detailhandel, 150 woningen, parkeerdak voor 720 auto’s, en circa 6.000 fietsenstallingen.
- 4 pleinen aan weerszijden van het complex die het noorden en zuiden met elkaar verbinden.
- Kosten en partijen: 144 miljoen euro investering; Ballast Nedam/Hurks als bouwcombinatie; bijdrage van ministerie van Infrastructuur en Milieu en provincie Noord-Brabant.
- Openingsjaar: 2016; Beste Gebouw van 2017 in Nederland.
Vraagstukken en publieke ambitie
De vernieuwingen aan Tilburg en Eindhoven illustrateert de bredere strategie: een integrale benadering van station, stedelijke ruimte en mobiliteit. De projecten benadrukken de balans tussen architectuur, infrastructuur en leefomgeving, met aandacht voor toegankelijkheid, lawaai- en trillingsbeheersing en de integratie van commerciële en residentiële functies.
| Onderdeel | Beschr. | Investering |
|---|---|---|
| Breda OV-Terminal | 6 sporen, busstation, kantoorgebied, winkels, woningen | 144 miljoen euro |
| Eindhoven vernieuwing | tunnel van 34 m breed, winkels/horeca | 70 miljoen euro |
| Tilburg vernieuwing | verbouwing met kroekoekdak, bredere passage | ≈17 miljoen euro |