De Broerenkerk is een prachtig voorbeeld van herbestemming.
Het Huis van het Woord uit 1466 van het oude ’predickheren clooster complex’ is met de huidige bestemming weer een huis voor het woord geworden.
Sinds 1465 waren de Dominicanen in de stad aanwezig.
Om een klooster te stichten werd ten noorden van de ommuurde stad een smalle strook grond, geheel door water omgeven, verworven.
Uit bouwsporen en dendrochronologische datering blijkt dat met de bouw van de kerk in of kort na 1466 is gestart.
Jaarrekeningen uit dat jaar geven aan dat er sprake was van een ‘çhoer’ (koor).
Oplevering en middeleeuwse bouw
In 1512 was met de afronding van de bouw van het schip de kerk gereed.
De kerk bestaat dan uit een tweebeukig schip en een enkelvoudig koor met driezijdige sluiting.
De Dominicanen werden door het stadsbestuur in dat jaar de stad uitgestuurd.
De klooster achttijd raakte in verval, maar het begraven ging wel gewoon door.
Vanaf 1640 werd de Broerenkerk weer in gebruik genomen, nu voor de protestantse eredienst.
Met korte onderbrekingen heeft de Broerenkerk tot 1982 deze functie gehouden.
Herbestemming en Waanders
De kerk kwam toen in handen van de gemeente Zwolle.
In de daaropvolgende jaren werd de kerk voor kleine evenementen gebruikt.
Na jaren van voorbereiding en uitvoering startte in het voorjaar van 2013 Waanders in de Broeren.
De kerk bestaat nog steeds uit een tweebeukig schip en een enkelvoudig koor met 3/8 koorsluiting.
Zowel het opgaand muurwerk als de kapconstructie is nog in hoge mate intact en hebben een hoge monumentenwaarde.
Historische bouwtechniek en details
Het metselwerk vertoont een interessant kenmerk.
Tegenwoordig staat een steiger tegen of naast het opgaande metselwerk.
In de middeleeuwen daarentegen werd er gebruik gemaakt van een ‘vliegende steiger ’waarbij de horizontale liggers (kortelingen) in het metselwerk werden opgenomen.
De steiger hing als het ware aan het opgaande muurwerk.
De metselaar werkte tot bijna boven zijn macht om daarna weer een volgende kortelinglaag aan te brengen.
De steiger klom zo met metselaar en metselwerk omhoog.
De kortelinggaten werden vaak bewust opgelaten.
Deze steigergaten zijn nu nog in het muurwerk van de kerk te herkennen.
Een deel van de kortelinggaten zijn dichtgezet met plavuisjes met een ronde opening.
Deze zijn oorspronkelijk bedoeld als nestkasten voor gierzwaluwen.
Dak, schilderingen en glas-in-lood
Ook het dak is opmerkelijk.
De dakbedekking van de twee beuken is grotendeels nog origineel en bestaat uit een heel bijzondere, uiterst zeldzame dakpan, namelijk de Hildesheimer pan, een ongeglazuurde, links dekkende dakpan uit de zestiende eeuw.
Dit dak is uniek voor Nederlandse kerken.
Zowel in materieel als in esthetisch opzicht is het van grote waarde.
In 1983 werden fragmenten van gewelfschilderingen in het koor ontdekt.
Er volgde een restauratie die in 1986 werd voltooid.
De 139 schilderingen dateren uit het eerste kwart van de 16de eeuw en zijn tamelijk compleet bewaard gebleven.
Ruim de helft van de schilderingen bestaat uit voorstellingen van heiligen met daarbij een aantal scenes uit het leven van Christus.
De aartsengel Michael met het Zwolse stadswapen is afgebeeld in de tweede travee van de hoofdbeuk.
De gewelfschilderingen worden volgens een vast patroon afgewisseld met afbeeldingen van familie- of andere wapens.
Tussen de schilderingen zijn rijke bloemmotieven aangebracht.
Ook de gierzwaluw is veelvuldig afgebeeld.
Na de ingebruikneming van de Broerenkerk door Waanders in de Broeren zijn de gewelfschilderingen van dichtbij te bewonderen op de bovenste verdieping van de boekenkast in de zijbeuk.
In 1556 werd een orgel besteld bij meester Jurgens Slegel.
Hij was tot in 1524 stadsspeelman van Zwolle.
Het orgel in de Broerenkerk was betrekkelijk klein, ongeveer 1,75 meter in het vierkant, met vier blaasbalgen en twee klavieren.
Het orgel was vrij hoog boven de preekstoel aan de muur bevestigd.
Het orgel uit 1524 is verdwenen.
Muurschilderingen aan de noordwand geven aan waartussen zich vroeger de preekstoel bevond.
De welgestelde vrijgezel en kerkvoogd Pieter Queijsen (1755-1831) schonk aan het einde van zijn leven zowel aan de Broerenkerk ( 1824) als aan de Bethlehemkerk ( 1826) een kostbaar orgel.
Het instrument in de Broerenkerk werd gebouwd door de Zwolse orgelbouwer J.C. Scheuer.
Het orgel verkeert grotendeels nog in zijn oorspronkelijke staat.
De Noorse kunstenaar Kjell Nupen heeft tijdens de laatste restauratie / herbestemming een nieuwe glasapplique in het koorraam gerealiseerd.
Nupen (1955 ) is een succesvol kunstenaar en staat bekend om zijn karakteristiek gebruik van kleur. ’Nupen Blaauw’.
Het raam in het koor is een kleurrijk abstract gebrandschilderd glaskunstwerk.
Het glas bestaat uit vier verlijmde lagen.
Volgens Nupen moet kunst spelen met emoties.
Iedereen moet de mogelijkheid hebben voor eigen interpretatie: ‘Mijn kunst is niet decoratief maar altijd geïntegreerd. Kunst en architectuur moeten elkaar aanvullen’.
Architectuur en opbouw
Een bijzonder plaats in de kerk nemen de uitkragende consoles aan de onderzijde van de kolonetten in, waarop de gewelfschalen rusten.
De kraagstenen zijn vervaardigd van Bentheimer zandsteen en tonen een grote variatie in voorstellingen zoals: kopjes, maskers, engeltjes en bladwerk.
Onder een kraagsteen in het koor is een geschilderd wijdingskruis te zien.
Ook de afwerking van de kapitelen van de zuilenreeks die het schip en de zijbeuk van elkaar scheiden vraagt de aandacht.
Grafelijk erfgoed en Hermen
In de loop der eeuwen zijn in en om de Broerenkerk duizenden mensen begraven.
Drie grafstenen uit de 16de, 17de en 18de eeuw zijn daar de getuigen van.
In een kistje onder een glazen plaat in de vloer van de kerk liggen de restanten van een man die we Hermen noemen.
Uit archeologisch onderzoek blijkt dat Hermen in de periode 1316 -1440 moet hebben geleefd en in Zwolle bij de huidige Spinhuisbredehoek is vermoord.
Er zijn veel vraagtekens over het hoe en waarom van deze moord.
Hedendaagse transformatie en accessibiliteit
Totdat Waanders in 2013 de Broerenkerk transformeerde tot boekhandel, werden ingrijpende wijzigingen doorgevoerd.
Toen boekhandel Waanders, tegenwoordig Van der Velde boeken, zich vestigde in de monumentale Broerenkerk uit 1490 zijn er ingrijpende wijzigingen doorgevoerd.
Naast de restauratie van de gehele schil is voor de winkel in de zijbeuk een constructie met een drietal verdiepingen ontworpen.
Het schip is grotendeels vrijgehouden. Hierdoor is de prachtige zichtlijn vanuit het koor op het orgel bewaard gebleven.
Deze aanbouw is vormgegeven als een eigentijdse variant van de ‘kerkhuisjes’ die sinds de zestiende eeuw tegen de zijmuur van het koor waren aangebouwd en omstreeks 1955 zijn gesloopt.
Ontwerp en ruimtelijkheid
Hoofdvorm & interieur: Gevraagd is om aan de 900 m² grote kerk een vloeroppervlak van 600 m² toe te voegen.
Uitgangspunt voor het ontwerp daarvan was de lengteas van het schip en het orgel.
Deze vrije lengteas is nu de loopas voor de winkel.
Het ontwerp omvat een drielaagse inbouw. Door de inbouw los te houden van het schip blijft de 60 meter lange kerkas behouden.
De beleving van de as wordt gestimuleerd door het historische orgel en een modern glas-in-loodraam.
Je bereikt de 11 meter hoge boekenkast door een uitnodigende centrale trappartij.
In het trappenhuis stijg je steeds een halve verdieping en eindig je onder de gerestaureerde historische gewelven.
Op de bovenste verdieping kan de bezoeker de middeleeuwse voeg en de tientallen fresco’s van dichtbij bestuderen.
In materiaal, kleur en ambachtelijkheid is aansluiting gezocht bij de kerk: houten meubels, gemaakt door een meubelmaker en 1:2 getekend door de architect, en belettering gemaakt door een kopersmid.
Slechts de witte balkons zijn toegevoegd waardoor de oorspronkelijke architectuur en schilderingen in de kerk dominant blijven.
In de nieuwe aanbouw in de vorm van huisjes aan de buitenkant van de kerk is de horeca gesitueerd.
Programma en constructie
‘Boekwinkel Van der Velde’ omvat 1000 m² winkel, 200 m² horeca, 200 m² expositieruimte, kantoorruimtes, keukenruimte en magazijnen.
De constructie van de drie verdiepingen in de zijbeuk is geheel autonoom waardoor de volledige inbouw in de toekomst verwijderd zou kunnen worden zonder het gebouw aan te tasten.
Succesfactoren en valkuilen
Herbestemming leent zich uitstekend voor het bredere aanbod van cultuur.
Waanders licht toe: ‘Oude gebouwen hebben sfeer en je kunt er meerdere functies bij elkaar brengen.
Een boek is een cultuur- en een sfeerproduct, iets waar je emotie aan kunt beleven.
Daar moeten uitgevers en boekhandelaren zich bewuster van zijn.'
Een grote opsteker voor het grand café is de toestemming om het terras op het plein voor de Broerenkerk te realiseren.
Het terras heeft honderd stoelen en is daardoor een van de grootste terrassen van Zwolle.
In de eerste twee weken na de opening is de boekhandel al door 37.700 mensen bezocht.
Tussen de middag worden er zo’n 250 lunches geserveerd: de horeca doet het goed.
De Broerenkerk is een echte toeristische trekpleister geworden.
Uitdagingen en geschiedenis samengevat
De Dominikanen bouwden de kerk in 1466 en rond 1512 was de bouw voltooid.
In 1580 werden de Dominikanen verdreven en raakte de kerk in verval, pas vanaf 1640 werd de kerk opnieuw gebruikt door de protestanten.
In 1983-1988 vond een grondige restauratie plaats waarbij de gewelfschilderingen naar voren kwamen.
In 2013 transformeerde de Broerenkerk tot Boekhandel Waanders in de Broeren en later Van der Velde, waarbij drie verdiepingen in de kerk werden ingebouwd.
Het glas-in-loodraam van Kjell Nupen in het koor is een van de opvallendste moderne toevoegingen.
Het Scheuer-orgel, geschonken door Pieter Queijsen, blijft een belangrijk muzikale erfgoedwaarde.
Toekomst en inspiraties
Elk monument vertelt een eigen verhaal en geeft daarmee een gezicht aan een buurt, plaats of regio.
De Broerenkerk blijft een inspiratiebron voor uw herbestemmingsplannen van religieus erfgoed.
tags: #broerenkerk #glazen #dak