De noordduinen van Noordwijk werden voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog gebruikt als golfterrein. Eind 1940 is dat veranderd, de Duitse marine had het oog laten vallen op dit stuk duingebied en legerde er ruim honderdachtentachtig soldaten.
Voor deze soldaten moesten woonverblijven, wasruimtes en gevechtsopstellingen gebouwd worden. Zo’n 80 werken zijn er gedurende de oorlog gebouwd, variërend van een houten douchegebouw tot zware bunkers met wanden van soms wel drie meter dik. De bouw van de grootste bunker, de S414, ging gepaard met een betonverbruik van 2400 kubieke meter. Vandaag de dag zou een grote beton-vrachtauto driehonderd ritten moeten maken voor enkel die ene bunker.
Het is dus geen wonder dat de Duitsers een spoorlijn tot bij de bunkers maakten om het beton aangevoerd te krijgen. Het onderwerken van een bunker onder het zand. Bij het operationeel houden van de stelling in de noordduinen kwam ook veel kijken. Er moest iedere dag weer voor 180 man eten op tafel staan; er moesten roosters zijn wie wanneer wacht zou lopen en vooral moesten er plannen zijn hoe te verdedigen als de geallieerden zouden komen.
Dan waren er nog de oefeningen die georganiseerd moesten worden, de voorraden die bijgehouden moesten worden en heel belangrijk: er moest een zinvolle daginvulling zijn voor de soldaten. Deze daginvulling zou voornamelijk bestaan hebben uit het bouwen van nog meer bunkers. Uiteindelijk bijna één bunker per twee soldaten. Alle bunkers werden na de bouw onder het zand geschept en op dit zand werden grasmatten geplaatst die van het golfveld waren weggenomen. Het uitgraven van graszoden.
Na de oorlog zat Noordwijk “mooi” opgescheept met die kanonnen en bunkers. Het eerste dat de bevrijders deden toen ze de stelling bezochten was het wegnemen van de sluitstukken van de kanonnen zodat het voor spelende kinderen geen groot gevaar zou opleveren. Later werden de kanonnen weggenomen om tot schroot te worden verwerkt. Dit gebeurde echter pas in 1946. Ook de munitie werd uit de stelling verwijderd. Nadat later de toezicht op de bunkers die nog gewoon in de duinen lagen afnam ontstond er een immens grote speeltuin voor de jeugd.
Welke Noordwijker heeft er immers niet gespeeld? Eén bunker bleef over. Dit was een grote munitieopslagbunker (Fl246 helemaal onderaan de kaart weergegeven) die in verband met een dreigende oorlog tegen het sovjetleger werd verbouwd en ingericht om kunstvoorwerpen te kunnen opslaan. Als kunstschattenbergplaats heeft de bunker geen belang meer, zodat deze door het rijk werd afgestoten.
De hier links geplaatste kaart toont het centrale deel van de batterij. In dit deel lagen onder andere de vuurleidingpost (S414), vier zware geschutsbunkers die met S.K. De S414 vuurleidingpost is een drie etages tellende bunker waaruit commando gevoerd werd over de batterij. De vier kanonnen, met kaliber 15,5 cm, stonden opgesteld in de geschutsbunkers. Indien de kanonnen gebruikt waren werd de voorraad munitie in de geschutsbunkers aangevuld vanuit de twee munitiebunkers. In deze munitiebunkers kon een gigantische hoeveelheid munitie worden opgeslagen.
(Tekst van P. Harff en D. De Atlantikwall) De Atlantikwall (Nederlands: Atlantische wal) was tijdens de Tweede Wereldoorlog een 5000 kilometer lange verdedigingslinie aan de westkust van Europa die liep van het noorden van Noorwegen tot aan Zuid-Frankrijk. De linie bestond uit onverwoestbare bunkers met enorme kustbatterijen, dodelijke mijnenvelden en ondoordringbare obstakels die dag en nacht bemand werden door Duitse soldaten. De nazi’s bouwden deze linie langs Europa’s westkust om Hitlers rijk te beschermen tegen een geallieerde invasie. De Atlantikwall was één van de grootste bouwprojecten van de 20e eeuw en het zijn de grootste fortificaties die ooit zijn gebouwd.
Na de oorlog is het meeste gesloopt, maar nog steeds vind je grote intacte bunkers aan de kust. In december 1941 kwam Hitlers grootste angst uit: de Verenigde Staten verklaarden nazi-Duitsland de oorlog. Het Verenigd Koninkrijk had er in het westen een sterke bondgenoot bij en vormde dus een grote bedreiging voor het bezette West-Europa. Daarom beval Hitler de bouw van een 5000 kilometer lange verdedigingslinie. De hoofdingenieur van Organisation Todt, Franz Xaver Dorsch, kreeg de bouw toegewezen. In Calais stonden al 20 kustbatterijen, omdat dat de meest waarschijnlijke plek was voor een invasie van over zee.
De enorme bunkers hadden rails met wagons om de zware granaten naar het kanon te vervoeren. Het kanon kon de grootste oorlogsschepen uitschakelen, nog voordat ze de haven in Engeland hadden verlaten. Het is immers maar 36 kilometer van Calais naar Engeland en op een heldere dag kun je het zien liggen. Dorsch ging soortgelijke batterijen en fortificaties bouwen over een lengte van 5000 kilometer. In Frankrijk, België, Nederland, Denemarken en Noorwegen kwamen bunkers te staan. Noorwegen was belangrijk te verdedigen vanwege de Noorse aanvoerlijnen voor Zweedse ijzererts. IJzererts hield de Duitse oorlogsindustrie draaiende.
De Duitsers sleepten een 900 ton zware geschutskoepel naar Ørland om de haven van Trondheim te beschermen. De bunker en het enorme kanon staan er nog steeds. De bunker zit in de berg en het kanon, dat net zo groot is als scheepsartillerie, steekt er bovenuit. Honderdachtentachtig stalen ballen zorgen ervoor dat de geschutskoepel kan draaien. De munitie ligt 5 verdiepingen lager opgeslagen. Om de 300 kilo zware granaten te verplaatsen ontwikkelden Duitse ingenieurs een hydraulisch liftsysteem. De granaten werden 5 verdiepingen omhoog gehesen om afgevuurd te worden. Het effectieve bereik van het kanon was zo'n 37 kilometer!
Over de hele lengte van 5000 kilometer zag je meer van dit soort bunkers en kanonnen. Er werden steeds meer bunkers gebouwd, maar Hitler vond het nog niet genoeg. Er stonden vooral bunkers bij de havens, maar tussen de havens lagen nog lange niet-verdedigde stukken. Hitler wilde 15.000 bunkers langs de 5000 km lange kust. Ze moesten worden bemand door 300.000 manschappen. Hitler zei dat elke meter verdedigd moest worden zodat er een aaneengesloten verdedigingslinie zou ontstaan.
In mei 1943 moest alles klaar zijn, binnen 7 maanden. Dorsch moest nu nog meer bunkers bouwen, maar hij had niet genoeg materialen. Maar hij moest het doen van de Führer. De bouwploegen werkten erg hard, maar in mei 1943 was slechts 30% voltooid. Er waren bijna 10.000 bunkers gebouwd. De bouw duurde nu al 4 jaar. De Duitsers misten materiaal, geld en mankracht. Calais was het sterkst verdedigd, maar bij Normandië was de verdediging niet goed. Er waren 300.000 manschappen die de bunkers bemanden, maar ze waren onervaren, vaak maar 17 of 18 jaar. Het opperbevel vertrouwde op het staal en beton. Gemiddeld werd elke kilometer door slechts 100 soldaten verdedigd.
In november 1943 was Hitler de trage bouw zat. Er werd een nieuwe bouwcommandant aangesteld: Erwin Rommel. Hij had veel ervaring opgedaan als veldmaarschalk in Noord-Afrika. Hij was een meester in aanvallen en verdedigen. In januari 1944 kwam hij aan. Toen hij zag hoe de linie er voor stond, werd hij boos. Hij liet onmiddellijk Normandië beter verdedigen. Rommel liet duizenden kleine bunkers bouwen met weinig manschappen en zware machinegeweren. Er was een tekort aan arbeiders, daarom haalde Rommel dwangarbeiders uit Polen, Tsjechië en Frankrijk, maar ook mensen uit concentratiekampen en krijgsgevangenen. Duizenden mensen kwamen om door slechte voeding of mishandeling. Er werden 32.000 mensen te werk gesteld.
Langs de hele kust van 5000 km kwamen nog meer bunkers. Op een strand in Normandië, de plek die later bekend zou worden als Omaha Beach, werd Widerstandsnest 60 gebouwd, een serie van forten die met elkaar in verbinding stonden. Het werd zwaar verdedigd met (luchtafweer)kanonnen, mortieren en machinegeweren. Er ontstond zo een kruisvuur, zodat het voor de bevrijders onmogelijk werd om er doorheen te komen. Maar Rommel was nog lang niet tevreden. Hij wilde elke plek verdedigen om een invasie tegen te houden. Hij liet grote mijnenvelden aanleggen, wel 50 miljoen mijnen op het land en in zee. Ook liet hij de stranden helemaal vol zetten met obstakels om ondoordringbare verdedigingslinies op te zetten. Er stonden stalen of betonnen obstakels, zoals Tsjechische egels of tetrahedrons, om landingsvoertuigen, tanks en infanterie tegen te houden of af te remmen, zodat de Duitsers meer tijd hadden ze te doden of vernietigen. Rommel beloofde dat alles in mei 1944 klaar zou zijn, maar in juni 1944 was de Atlantikwall nog steeds niet gereed.
Tegenwoordig staan er nog steeds bunkers langs de West-Europese kust. In Nederland vind je bunkermusea in Hoek van Holland, IJmuiden, Noordwijk en Scheveningen. Ook op Vlieland en Schiermonnikoog vind je grote bunkers. In Raversijde (België) staat het Openluchtmuseum Atlantikwall. Hier zijn de bunkers goed bewaard gebleven. In deze geschutbunker van het type 612 was een kanon geplaatst (op een verrijdbaar affuit) waarmee parallel aan de kustlijn vuur uitgebracht kon worden. Een op het strand langs de Haringvliet gelande vijand kon zo verdreven worden. Er werd samengewerkt met noordelijker gelegen stellingen langs de Haringvliet waarin identieke bunkers zijn gebouwd. De bunker heeft een aangebouwde mitrailleur opstelling (Tobruk) en is vrijwel volledig origineel. De Betonweg waarover het kanon vanuit de bunker naar een open 360° bedding kon worden gereden is nog aanwezig.
Vesting Hellevoetsluis was afgelopen eeuwen vooral een legerplaats en marinehaven. Gebouwen die daar nog aan herinneren zijn de kazerne Haerlem, een lange kustbatterij uit 1880, de gerestaureerde Nederlandse objecten, een kruittoren en de barakken in de vesting. Van april tot en met oktober zijn er verschillende rondleidingen over het militair erfgoed van Hellevoetsluis. De vesting Hellevoetsluis is halverwege de 17e eeuw aangelegd om de oorlogs- en handelshaven te versterken. De vesting was tot de 19e eeuw belangrijk als (marine)haven. Doordat rond 1830 het Kanaal door Voorne werd gegraven was er een levendige handel en doorvaart naar Rotterdam. De bunker vormde een kleine schakel in de Atlantikwall.
De Duitse bouwmaatschappij Organisation Todt gaf leiding aan de bouw van de Atlantikwall. De organisatie is genoemd naar Fritz Todt, de Duitse minister van Bewapening en Munitie. In 1943 besluiten de Duitsers een radarantenne te plaatsen op Schiermonnikoog, zodat zij vijandige vliegtuigen tijdig kunnen detecteren. Maar de antenne met de typenaam Wassermann-S(chwer) is nooit geplaatst. De bunker, bestemd als fundament voor de radar, is er wel gekomen. Bovenop de voormalige bunker is nu een uitkijkpunt. De bunker staat op een hoog duin, zodat je een weids uitzicht over het eiland hebt. In de oorlog was er aan het eind van de Prins Bernhardweg een compleet dorp, bestaande uit bunkers, radarinstallaties, luchtafweergeschut en gecamoufleerde barakken. Dit dorp kreeg de codenaam Schlei, wat de Duitse naam is voor de vissoort zeelt.
Atlantikwall: mee de bunker in! | ANDERE TIJDEN
Belangrijke termen en feiten
- Atlantikwall - een 5000 kilometer lange verdedigingslinie langs de westkust van Europa.
- S414 - vuurleidingpost en drie verdiepingen tellende bunker met commando over de batterij.
- Fl246 - grote munitieopslagbunker.
- Organisation Todt - Duitse bouwmaatschappij die de Atlantikwall leidde.
| Onderdeel | Kenmerk | Opmerkingen |
|---|---|---|
| Bunker S414 | Drie etages | Vuurleiding en commando |
| Kaliber kanonnen | 15,5 cm | Vier geschutsbunkers |
| Betonverbruik bunker | 2400 m³ | Bij S414 |
| Afstand tot Engeland | 36 km Calais-Engeland | Zichtlijn op heldere dagen |
Operationele aspecten en dagelijkse realiteit
Bij de bouw en het onderhoud van de stelling kwamen dagelijkse logistieke uitdagingen kijken: brandstof, voedsel, wachtroosters en training.
Rommel versterkte de defensieve strategie met duizenden kleinere bunkers en grootschalige mijnenvelden, en probeerde elke meter kust te verdedigen tegen een invasie.