Zaterdag 17 februari is in Filmhuis Den Haag de publiekspremière van ‘Drie Vrouwen - over slavernij en vrijheid’ van filmmaker Ida Does. Net als haar documentaire ‘Amsterdam Sporen van Suiker’ uit 2016 is het een adembenemend pijnlijke en tegelijk mooie film geworden. Van de getuigenissen uit het verleden die als water moeizaam met de hand uit een waterput omhoog getakeld moeten worden tot aan het hoopgevende ‘I have a dream’ van Martin Luther King en de bevrijdende dans aan het slot: Ida Does is erin geslaagd om iets onzegbaar gruwelijks in schoonheid te verpakken en ondanks alles mild te blijven, pleitend voor erkenning, verzoening en een gezamenlijke toekomst.
Het begint met beelden van een waterput begroeid met varens. Vrouwenstemmen. Een korte tekst: “Vanaf de late 16de eeuw hebben Nederlanders naar schatting ruim 600.000 slaafgemaakte mensen uit Afrika gevoerd. Zij werden in de kolonies in slavernij gehouden. Of doorverkocht. Zij werden niet als mens beschouwd, maar als handelswaar. Op de plantages in Suriname, Brazilië, op Curaçao, St. Maarten en andere eilanden produceerden zij koffie, cacao, katoen, tabak en suiker.”
Drie vrouwen vormen de kern van de film: erfgoeddeskundige Valika Smeulders (Pasado Presente), winti-priesteres Marian Markelo en onderzoeker Ellen-Rose Kambel. Hun verhalen en ervaringen heeft Ida Does kunstig vervlochten tot een alomvattend relaas over een gedeelde geschiedenis, de slavernij en de koloniale geschiedenis van Nederland. De slavernij werd in Nederland in 1863 afgeschaft. Dat lijkt een eeuwigheid geleden, maar schijn bedriegt, wat Kambel ontdekt als ze googelt naar haar familiegeschiedenis en haar overgrootmoeder Mimi vindt, geboren als privé-slaaf van ‘Charbon en Zoon’ uit Amsterdam.
De film toont hoe de confrontatie met dit verleden ook in Nederland tastbaar wordt: terug in Den Haag gaat Kambel de confrontatie aan met nazaten van slaveneigenaren, terwijl Smeulders historische wandelingen door de Haagse binnenstad organiseert en de verborgen geschiedenissen achter façades onthult. In Den Haag zetelde het bestuur van de koloniën; de elite had vaak economische belangen in overzeëse plantages. Ida Does geeft de slaafgemaakten een stem op bijzondere, vaak inventieve manieren, zoals via Marian Markelo die de winti-cultuur belicht en haar personages meeneemt naar het Haags Historisch Museum.
De derde vrouw in de film vertelt over winti en de religies en tradities van de Afrikaanse voorouders, waardoor de verbondenheid met de overleveringen voelbaar wordt. In beelden en muziek wordt de periode verbeeld: zang op schilderijen van blanke vorsten met zwarte bedienden, die zowel ontroeren als roepen tot erkenning. Het is geen bittere film, ook niet wanneer een nazaten van Charbon in de film stelt dat het allemaal geschiedenis is; de kijker ziet hoe kalmheid, geduld en begrip dialogen mogelijk maken tussen generaties en herinneringen.
De vraag naar erkenning, heling en verzoening komt terug in de slotscènes waar de verhaallijnen samenkomen en Markelo zich voorbereidt op een ontmoeting in Sassenheim: “Voorouders. Ik verzoek u. Als ik op weg ga, geef mij de juiste woorden.” Ida Does (Paramaribo, 1955) is een vooraanstaande documentairemaker en producent die met werk als ‘Amsterdam, sporen van suiker’, ‘Poetry is an Island: Derek Walcott’ en ‘Pieces, memories of Anton de Kom’ meerdere prijzen won. Republiek Allochtonië is een initiatief van Ewoud Butter; het blog behandelt de maatschappelijke discussie rondom het integratievraagstuk en de achtergronden, feiten en onderzoeken die daarmee samenhangen.
Het boek Tien op een Ezel - Berbers spreekwoordenboek van Mohammed Benzakour vormt aanvullend kader voor het thema van de Almanak Republiek Allochtonië: het vastleggen van culturen en talen die anders dreigen te verdwijnen, en het belang van zichtbaarheid van vrouwen in de geschiedenis. Benzakour beschrijft de wereld van de Berbers met humor en wijsheid, koppelt spreekwoorden aan Nederlandse equivalenten en laat zien hoe taal geschiedenis en identiteit vormt. Deze combinatie van filmische herinnering en literaire cultuurbeschrijving versterkt het debat over slavernij, immigratie en diversiteit in Nederland.
Context en erfgoed: hoe slavernij en koloniale geschiedenis het hedendaagse Nederland blijven vormen
De film sluit aan bij een bredere inzet om het slavernijverleden zichtbaar te maken in stedelijke ruimten zoals Den Haag en Rotterdam. De presentaties, tentoonstellingen en wandelingen brengen de geschiedenis dichterbij en maken duidelijk hoe de slavenhandel verweven zit met de economische en maatschappelijke ontwikkelingen van de 17e tot 19e eeuw. Valika Smeulders’ Haagse wandelingen vertellen plekken en gebouwen die de geschiedenis achter gevels verbergen: Lange Voorhout, Hofvijver en Mauritshuis met hun verborgen geschiedenissen.
Daarnaast laat het werk van Ellen-Rose Kambel zien hoe familiegeschiedenissen persoonlijke confrontaties oproepen met mensen die nu nog profiteren van het verleden. De confrontatie met de nazaten van slaveneigenaren wordt zo een leerproces dat empatie en begrip vereist, en tegelijk vraagt om gerechtigheid en erkenning. De combinatie van archiefmateriaal, persoonlijke vertellingen en presentaties in museale context biedt een rijk, gelaagd beeld van wat slavernij betekende en nog steeds betekent voor identiteiten in Nederland.
Drie vrouwen en de beat van verzoening
Marian Markelo’s vertolkingen van winti verbinden de herinnering aan de slavernij met de Africaans-Caribische religieuze erfgoed dat vandaag nog relevant is. De film toont hoe rituelen en muziek helpen bij heling en hoe collectieve herinnering kan leiden tot verzoening. Ondanks al het leed blijft de film keurig gefocust op hoop en toekomstgerichtheid; het laat zien dat erkenning en heling samengaan met een gezamenlijke toekomst, waarin culturele diversiteit een kracht wordt.
Ondertussen blijft Ida Does met haar oeuvre laten zien hoe persoonlijke en collectieve geschiedenissen in elkaar grijpen: van de 1863-afschaffing van de slavernij tot hedendaags social- en culturele beleid. Haar werk bevestigt de rol van kunstenaars en onderzoekers bij het ontsluiten van pijnlijke herinneringen en het stimuleren van dialoog en vergeving.
Over koers: achtergrond en biografieën van sleutelpersonen
Ida Does (Paramaribo, 1955) werd o.a. hoofdredacteur van het Surinaamse tijdschrift Mutyama en chef-redactie van Amigoe (Arubaanse editie). Ze werkte als redacteur bij Algemeen Dagblad (Caribische editie) en schreef Caribische verhalen voor VPRO Radio en televisieprogramma’s bij Omroep West. Sinds 2007 werkt ze als zelfstandig documentairemaker en -producent. Haar filmografie omvat onder meer ‘Amsterdam, sporen van suiker’, ‘Poetry is an Island: Derek Walcott’ en ‘Pieces, memories of Anton de Kom’, met meerdere onderscheidingen. Republiek Allochtonië is een initiatief van Ewoud Butter, met een vrijwilligersnetwerk dat de maatschappelijke discussie over integratie en achtergronden van immigratie documenteert.
Andere relevante figuren uit het netwerk rondom Republiek Allochtonië en verwante initiatieven zijn Amma Asante (politicoloog en adviseur), Arnold Yasin Mol (islamoloog verbonden aan FAHMinstituut), Cemil Yilmaz (auteur en partner bij IZI Solutions), en divers andere professionals die dialogen over raciale rechtvaardigheid en koloniale erfenissen faciliteren.
Hoe blijven we met het verleden in dialoog?
De documentaire en het daarbij horende werk benadrukken het belang van erkenning, heling en verbinding als pijlers voor een inclusieve toekomst. Door historische wandelingen, tentoonstellingen en literatuurprojecten wordt een breed publiek betrokken bij de confrontatie met het koloniale verleden en de slavernij. Het is een oproep tot vergeving, maar ook tot gerechtigheid en betrokkenheid bij de vorming van een gedeelde toekomst in Nederland.
tags: #claire #schut #republiek #allochtonie