_Sommige mensen houden langdurige klachten nadat ze COVID-19 (corona) hebben gehad. Mensen met post-covid kunnen zich via hun huisarts aanmelden voor een van de post-covid-expertisecentra in Nederland. Omdat er nog veel onbekend is over post-covid, wordt er zowel in Nederland als in het buitenland veel onderzoek naar gedaan._
In onderzoek van wetenschappelijk medisch tijdschrift The Lancet (Engels) zijn bij mensen met post-covid bijna 200 verschillende klachten geteld. Deze klachten kunnen meerdere maanden of zelfs jaren aanhouden. Hoe erg de klachten zijn, verschilt per persoon. Voor langdurige klachten na een corona-infectie werd eerder de Engelse term 'long-covid’ gebruikt. Long betekent hier: langdurig. Maar omdat de klachten optreden nadat de infectie voorbij is, gebruikt de overheid de term ‘post-covid’. Post betekent namelijk: na.
Overheid werkt samen met verschillende organisaties
Er is nog geen medicijn of behandeling voor post-covid. Het kabinet werkt daarom samen met verschillende organisaties om meer over de ziekte te weten te komen. En om mensen met post-covid te helpen. C-support, een stichting die mensen met post-covid adviseert en ondersteunt. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), doet onafhankelijk wetenschappelijk onderzoek naar post-covid. Het RIVM is daarnaast verantwoordelijk voor de infectieziektebestrijding in Nederland, via het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb). Het Clb monitort en analyseert infectieziekten. PostCovid NL, de patiëntenorganisatie voor mensen met langdurige klachten na een coronabesmetting. De organisatie biedt betrouwbare informatie en advies en organiseert contact met lotgenoten (digitaal en op locatie). ZonMw, een overheidsorganisatie die subsidieprogramma’s ontwikkelt, ook voor onderzoek naar post-covid.
Sociale ongelijkheid en de impact van maatregelen
De gezondheidsverschillen waren voor de pandemie al groot. Mensen met een lager opleidingsniveau leven gemiddeld 6 jaar korter en krijgen 15 jaar eerder te maken met een slechter ervaren gezondheid dan mensen met een hoger opleidingsniveau. De maatregelen en lockdown hebben impact gehad op alle leefgebieden. De angst om een baan te verliezen of geen nieuwe baan te vinden was groot (Engbersen 2020; Rusinovic 2020). Vooral de mensen zonder vast dienstverband hadden hier last van. Dat zijn vaak mensen met een laag opleidingsniveau, jongeren, migrantengroepen en mensen met een arbeidsbeperking (SCP2020a). Juist deze werknemers met een flexibel dienstverband liepen een grotere kans hun werk te verliezen in tijden van economische tegenslag (SCP2020a).
Tijdens de pandemie lagen bepaalde sectoren tijdelijk helemaal stil: horeca, detailhandel, culturele sector en schoonmaakbranche. Naar verhouding werken er veel mensen met een migratieachtergrond in deze sectoren. Het gaat dan om asielzoekers, arbeidsmigranten en statushouders. Mensen die informele arbeid (zwart werk) verrichten, zijn extra kwetsbaar. Ze maakten geen aanspraak op allerlei financiële tegemoetkomingen. Dit geldt ook voor ongedocumenteerden. Hun inkomsten vielen volledig weg. Daarbij was en is het voor bepaalde groepen, zoals laaggeletterden en laagopgeleiden, lastig om tegemoetkomingen aan te vragen. Ze hebben hiervoor de hulp van professionals nodig.
De lockdown bracht voor alle huishoudens extra kosten met zich mee. Denk aan kosten voor de aanschaf van mondkapjes of zeep. Ook de hogere stookkosten vanwege meer thuiszitten of aanschaf van middelen om thuisonderwijs te ondersteunen (betere WIFI etc.) betekenden voor mensen met een laag inkomen een flinke aanslag op hun budget. Werkverlies, werkonzekerheid en minder inkomen hebben negatieve gevolgen voor de psychische gezondheid. Inwoners met een laag inkomen, lage opleiding en slechter ervaren gezondheid hadden tijdens de coronacrisis minder toegang tot zorg. Daarnaast vonden vooral mensen met een migratieachtergrond het moeilijk om een telefonisch of digitaal consult te plannen en te houden. Een groot deel van de voorzieningen in het sociaal domein vielen weg, zoals activiteiten, ondersteuning en vrijwilligerswerk. Hierdoor kan de positie verder verzwakken van de mensen die daarop een beroep moeten doen.
Vermoedelijk namen ongezondere leefgewoonten sterker toe in groepen met een lagere sociaaleconomische status, als gevolg van meer langdurige stress en minder mogelijkheden voor gezonder gedrag tijdens de coronacrisis. Hierover zijn nog weinig data beschikbaar waar een goede uitsplitsing naar inkomen en/of opleiding gemaakt is. Studies laten wel zien dat onder rokers meer mensen aangaven méér te zijn gaan roken tijdens corona dan mensen die aangaven minder te zijn gaan roken. Het aantal stoppogingen lijkt hetzelfde gebleven. Mensen zeiden ook minder te bewegen tijdens de lockdown-perioden, maar dit leek weer meer te worden sinds de versoepelingen.
Verstaan en omgaan met angst, stress en sociale relaties
Mensen in de laagste inkomensgroep (minima en mensen die moeite hebben met rondkomen) ervaarden meer angst en stress dan mensen met voldoende inkomen in de coronaperiode (Engbersen 2020). Uit een (kwalitatief) onderzoek onder laaggeletterden, mensen met een migratieachtergrond en onder dakloze mensen bleek dat zij veel last van angst en stress hadden (Van Loenen, 2020; Van Laere 2020). Uit internationaal onderzoek dat ook in Nederland werd uitgevoerd onder vluchtelingen en andere migranten, bleek dat respondenten meer discriminatie ervaarden tijdens corona.
De pandemie versterkt gevoelens van angst en onzekerheid in de samenleving en dit werkt stigma en discriminatie van bepaalde groepen in de hand. Ook blijkt de coronacrisis impact te hebben gehad op de kwaliteit van de sociale relaties in de buurt. In Rotterdam en Den Haag bleken de laagst opgeleiden het meest negatief over de relaties die zij hebben in de buurt. Zij hadden meer spanningen. Er was weliswaar een toename in digitale ontmoetingen, maar dit is vooral te zien onder jongvolwassenen en hoogopgeleiden. Mensen in lagere sociaaleconomische posities hebben vaak minder grote woningen of woningen die minder goed geïsoleerd zijn. Tijdens lockdowns kon het wonen met een groot gezin in een klein huis leiden tot extra spanning.
Onderwijs, huiselijk geweld en gezondheid van kinderen
Onderwijs is een belangrijke factor voor gezondheid en mentaal welbevinden van kinderen, ook op latere leeftijd. Gedurende de lockdown-perioden werden scholen in Nederland gesloten en schakelde men over naar thuisonderwijs. Deze perioden van thuisonderwijs zorgden voor een onderwijsachterstand bij kinderen. Deze onderwijsachterstand bleek in de eerste golf ongelijk verdeeld. Uit onderzoek blijkt het verschil in leerachterstand 60% meer te zijn onder kinderen uit laag opgeleide gezinnen in vergelijking met gemiddeld of hoger opgeleide gezinnen (Engzell 2020). Ook in Nederland zijn hier aanwijzingen voor. Dit gold bijvoorbeeld voor kinderen uit gezinnen waar minder mogelijkheden zijn voor ondersteuning bij thuisonderwijs (Tol 2020).
Een kwalitatieve getuigenis: "Nee. Ik beheers de Nederlandse taal niet. Soms help ik haar. Bij gezinnen met kinderen waar minder mogelijkheden waren om materiële zaken te regelen, werd de achterstand ook groter." Er was bijvoorbeeld geen rustige plek om te leren of laptop of tablet om de les te volgen. In kwetsbare postcodegebieden (in termen van inkomen, opleiding en woningwaarde) werden tijdens de eerste lockdown minder online leermiddelen voor het basisonderwijs gebruikt dan in minder kwetsbare postcodegebieden (Smeets 2020). Een goede werkplek draagt bij aan een betere leermotivatie bij de leerlingen (Geijsel 2020). Al met al hebben sociaaleconomisch kwetsbare kinderen/jongeren bovengemiddeld last van de scholensluiting in het basisonderwijs en het schrappen van de eindtoets.
Signalementen rondom huiselijk geweld en kindermishandeling wijzen op verschillende oorzaken; sommige onderzoeken laten zien dat het meer is geworden, andere laten zien dat het gelijk is gebleven (Steketee 2020; Vermeulen 2021). In een rapport van Universiteit Leiden wordt aangegeven dat er meer kindermishandeling was tijdens de eerste lockdown in vergelijking met een periode zonder lockdown. Met name kinderen uit gezinnen met lager opleidingsniveau en kinderen in werkeloze gezinnen leken een groter risico op huiselijk geweld te lopen (Vermeulen 2021). De fysieke gezondheid van kinderen is achteruit gegaan door de coronapandemie door minder bewegen en meer ongezond eten (MUMC 2020, van Els 2020). Ook het mentale welbevinden van kinderen en jongvolwassenen lijkt door de pandemie slechter; met meer slaapproblemen, angst en somberheidsklachten en eenzaamheid (Amsterdam UMC 2020).
Statistische beelden en risico’s per groep
Zowel fysieke als mentale gezondheid zijn belangrijk voor schoolprestaties. Opgroeien in stressvolle situaties heeft invloed op de ontwikkeling en gezondheid op latere leeftijd (NCJ 2019; Hosper van Loenen 2021). Daarnaast is de kans om te overlijden aan Covid-19 voor mensen met de 20% laagste inkomens gemiddeld 2,5 keer zo groot dan bij mensen in de hoogste inkomensgroep (CBS, 2022). De verschillen waren in de tweede golf hoger dan in de eerste golf. Het risico op sterfte onder mensen met een Marokkaanse, Turkse en Surinaamse migratieachtergrond 1,6 - 1,8 keer zo groot als onder mensen zonder migratieachtergrond (CBS, 2022).
Mensen met een lager opleidingsniveau of migratieachtergrond werken vaak in sectoren waar thuiswerken geen optie is. Ook op het werk is afstand houden met werkgerelateerde contacten soms moeilijk of onmogelijk. De omstandigheden waarin iemand woont heeft invloed op de kans op besmetting. In kleinere huizen en minder goed geventileerde woningen is er snellere overdracht van het virus (Gibson 2020). Door minder gunstige woon- en werkomstandigheden ervaren mensen meer chronische stress. Dat heeft gevolgen voor onder andere hun weerstand.
Overzicht van coronavirusinformatie en maatregelen
Het nieuwe coronavirus SARS-CoV-2 is een virus dat van mens op mens overdraagbaar is. De oorsprong is niet bekend; men gaat uit van een dierlijke oorsprong. Het virus verspreidt zich voornamelijk via druppels uit de luchtwegen. Het is nog onduidelijk in hoeverre virusdeeltjes in aerosolen daadwerkelijk tot een infectie kunnen leiden. De incubatietijd voor SARS-CoV-2 is 5 tot 6 dagen. Het reproductiegetal (R0) wordt geschat op ongeveer 2,5, met variatie tussen 1,8-3,6. De R0 hangt af van contacten, besmettelijkheid en duur van de besmettelijke periode. De maatregelen tegen verspreiding, zoals thuiswerken, sluiten van horeca en scholen, en hygiënemaatregelen, waren bedoeld om Rt onder de 1 te brengen. De Covid-19-pandemie begon eind 2019 in Wuhan; het eerste Nederlandse geval werd eind februari 2020 gemeld. De eerste golf werd in maart 2020 door landelijke maatregelen getemperd, en vanaf oktober 2020 werd gekeken naar verdere spreiding en zorgdruk.
Uitlegvideo Theorieën over de oorzaken van post-COVID (patiëntenversie)
Er zijn talloze beleidsadviezen en oplossingsrichtingen om de gevolgen van de pandemie en maatregelen aan te pakken. Belangrijk hierbij zijn inclusieve monitoring, duidelijker communicatie, financiële vangnetten, en aandacht voor mentale gezondheid en gezonde leefstijl. Het is cruciaal om onderzoeken te blijven doen die representatief zijn voor alle lagen van de bevolking, zodat beleid gericht kan verbeteren.
De maatschappelijke impact van COVID-19 op Nederlandse steden en het land als geheel blijkt hoog. Traditiegewijs kwetsbare groepen, zoals lager opgeleiden en ouderen, maar ook nieuwe kwetsbare groepen zoals zzp’ers en mensen met tijdelijke banen, zijn extra hard getroffen. Door structurele ongelijkheid versterken de effecten van de pandemie deze kloof en vragen om gerichte maatregelen en investeringen in kwetsbare wijken en groepen.
- Toets beleidsmaatregelen op impact voor gezondheid en sociaal-economische positie van lage-SES-inwoners.
- Investeer in inclusieve monitoring en zorg voor representatie van lage-SES en migratieachtergrond in monitoringssystemen.
- Maak voorlichtingsmateriaal begrijpelijk en bied laagdrempelige ondersteuning via huisartsen en sociaal domein.
- Versterk financiële bescherming voor mensen die hun baan verliezen of minder uren werken door corona.
- Werk aan gezonde leefstijl met focus op stoppen met roken onder kwetsbare groepen en meer bewegen.