Dak en mentale gezondheid: de betekenis, relaties en toepassingen in hulpverlening

Steeds meer hulporganisaties zien in dat onderdak een grote invloed heeft op de mentale gezondheid en het welzijn van mensen, ook in complexe noodsituaties en conflictgebieden. Hoewel sociale oorzaken van psychisch lijden steeds vaker worden meegenomen in hulp en ontwikkelingswerk, bestaan er nog verschillende ideeën over wat ‘onderdak’, ‘mentale gezondheid’ en ‘psychosociaal welzijn’ precies betekenen - zeker tussen hulporganisaties en wetenschappelijk onderzoek. Er is nog maar weinig onderzoek gedaan naar de relatie tussen onderdak, mentale gezondheid en welzijn in gebieden waar een conflict actief is. Dit onderzoek moet uitgebreid worden, zodat hulporganisaties hun mentale gezondheids- en psychosociale ondersteuning (MHPSS) beter kunnen afstemmen op hun onderdakprogramma’s.

In februari 2024 startte Medair daarom een studie in de gemeente Balakliia, een landelijke regio in de oblast Charkiv in Oekraïne. Hier onderzoekt Medair hoe de onderdakprogramma’s het welzijn beïnvloeden van Oekraïners van wie de huizen beschadigd zijn door de Russische invasie. Het doel van deze studie is om hulporganisaties bewijs te geven over hoe onderdakprogramma’s kunnen bijdragen aan het verbeteren van het psychosociaal welzijn van mensen.

Mentale gezondheid en werkende netwerken

Week van de Mentale Gezondheid: wist je dat werk enorm bepalend is voor je mentale gezondheid? Als je er energie, voldoening en plezier uit haalt, dan heeft werk een positieve invloed op je mentale gezondheid. Maar het kan ook een negatieve uitwerking hebben, bijvoorbeeld door een te hoge werkdruk. Op 10 oktober is het Wereld Mentale Gezondheidsdag, met dit jaar de focus op mentale gezondheid op de werkplek. Veilige werkomgevingen bevorderen goede mentale gezondheid.

Rondom dit thema delen we verschillende verhalen en perspectieven over mentale veerkracht op het werk, met bijdragen van werkgevers, leidinggevenden, zorgverleners en anderen. Samen kunnen we signalen van mentale gezondheidsproblemen herkennen en open gesprekken stimuleren. Bekijk hier verhalen, voorbeelden en initiatieven die bijdragen aan een mentaal veerkrachtige en gezonde samenleving.

Om gesprekken over mentale gezondheid te stimuleren heeft ggz-aanbieder Reinier van Arkel een boek gemaakt met de titel ‘De basis van mentale gezondheid, ontdek de vijf pijlers’. Een boek met als bedoeling mensen, jong of al ouder, in heel Nederland, inzicht te geven in de basis van de eigen mentale gezondheid. Hen taal en woorden te bieden om over mentale gezondheid na te denken en te praten. Hen handvatten te bieden om aan de eigen mentale gezondheid te bouwen zodat de mentale veerkracht groter wordt en zij beter bestand zijn tegen de uitdagingen in het dagelijks leven.

Definities en Delphi-onderzoek

In de praktijk worden er veel verschillende termen gebruikt om mentale gezondheid te beschrijven. Hierdoor is het moeilijk om tot één beeld van mentale gezondheid te komen waar iedereen zich in kan vinden. De verschillende opvattingen kunnen het gesprek, de beleidsvorming of het onderzoek in de weg staan. Daarom hebben Trimbos-instituut en RIVM een Delphi-onderzoek uitgevoerd om tot één definitie van mentale gezondheid te komen. Hierbij zijn diverse onderzoekers, beleidsmakers, professionals en doelgroepen betrokken geweest.

Mentale gezondheid is de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven. Tegelijkertijd gaat het ook over hoe jij en anderen in de samenleving dit ervaren. Mentale gezondheid bestaat uit vier verschillende componenten met in totaal 18 bouwstenen. Benieuwd naar de uitgebreidere definitie en hoe deze tot stand is gekomen?

Aanpak op mentale gezondheid

Samen met het Trimbos-instituut en (Gemeentelijke / Gemeenschappelijke GezondheidsDienst - Geneeskundige HulpverleningsOrganisatie in de Regio) heeft het RIVM in 2022 een verkenning uitgevoerd naar het bevorderen van mentaal welbevinden en het voorkomen van psychische aandoeningen. Dit is input geweest voor een landelijke aanpak Mentale gezondheid.

Monitor mentale gezondheid

Het RIVM en Trimbos-instituut maken sinds 2024 in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de Monitor mentale gezondheid. Aanleiding voor deze Monitor is de landelijke Aanpak Mentale gezondheid: van ons allemaal. Deze aanpak richt zich op het verbeteren van de mentale gezondheid.

Wat is een Mentale Gezondheidsnetwerk (MGN)?

Een Mentale gezondheidsnetwerk (MGN) is een samenwerkingsverband tussen huisartsen, het sociaal domein en de geestelijke gezondheidszorg (ggz) in een regio. Het doel van een MGN is om mensen met mentale klachten sneller en meer op maat te helpen. Uit onderzoek blijkt dat een deel van de wachtenden voor ggz beter geholpen kunnen worden buiten de ggz, met een juiste triage, verwijzing en een Verkennend gesprek.

Denk bijvoorbeeld aan mensen die kampen met psychische klachten door schulden, gebrek aan goede huisvesting, rouw of eenzaamheid. In een MGN wordt daarom vanuit verschillende disciplines gekeken naar wat mensen met mentale klachten nodig hebben om het leven weer ten volle aan te kunnen. Hierin wordt geredeneerd vanuit het individu en wat voor hem of haar belangrijk is. Zo kan escalatie van problemen en onnodige instroom in de (s)ggz worden voorkomen.

MGN zijn een belangrijk onderdeel in het Integraal Zorg Akkoord (IZA), het Aanvullend Zorg en Welzijnsakkoord (AZWA), het interparlementaire beleidsonderzoek mentale gezondheid en het actieplan mentale gezondheid en GGZ.

Urgentie en huidige uitdagingen

Bijna de helft (48%) van alle Nederlanders krijgt ooit te maken met mentale klachten. Volgens het NEMESIS-onderzoek steeg de 12-maands prevalentie van psychische aandoeningen van 17,4% (2007-2009) naar 26,1% (2019-2022). De stijging is het sterkst onder jongvolwassenen (18-34 jaar) en mensen die in stedelijke gebieden wonen. Oorzaken zoals toenemende individualisering, druk via sociale media, hoge prestatiedruk, woningnood en klimaatstress worden genoemd. Lange wachttijden in ggz zijn al lange tijd een probleem; dit vormt een rem op tijdige zorg en kan leiden tot verergering van klachten.

Uitdagingen in de uitvoering van Mentale Gezondheidsnetwerken liggen onder meer in de tijdsintensieve opzet, de variatie tussen regio’s, en de afstemming tussen landelijk beleid en lokale praktijk. Het indienen van financiering en transformatieplannen verloopt moeizaam, waardoor de continuïteit en inzet van netwerken kwetsbaar blijven zolang financiële zekerheid ontbreekt.

Wat is er nodig voor toekomstbestendige netwerken?

Het is noodzakelijk om de samenwerking tussen huisarts, ggz en sociaal domein verder te faciliteren en samen met inwoners verantwoordelijkheid te nemen voor een mentaal gezonde samenleving. Daarbij is ruimte voor lokaal maatwerk nodig. Met alle partijen zal gewerkt moeten worden om het tempo te verhogen zodat de beoogde resultaten gehaald worden. De landelijke sturing moet niet als knellend worden ervaren, maar als faciliterend, mits die gericht is op werkbaarheid en niet op te strakke kaders.

Mensen met een vluchtelingen- of migratieachtergrond, mensen zonder geldige papieren en dak- en thuisloze mensen ervaren vaak mentale en psychosociale problemen. Deze problemen zijn vaak het gevolg van negatieve ervaringen in het land van herkomst of tijdens de vlucht, lange asielprocedures en grote zorgen over het vinden van een plek in onze samenleving. Helaas ervaren deze mensen vaak uitsluiting, ongelijkheid en obstakels in het vinden van gepaste mentale ondersteuning.

Waarom is onze zorg nodig?

Mensen uit minderheidsgroepen lopen verhoogd risico op ziekte en ernstige mentale en psychosociale problemen met grote gevolgen voor hun gezinnen en de samenleving. Psychische problemen komen veel voor bij groepen in een kwetsbare positie, maar blijven vaak onbehandeld. Zo ervaart 40% van de vluchtelingen mentale klachten, wat drie keer meer is dan bij de algemene Nederlandse bevolking.

Wat doet Dokters van de Wereld?

Dokters van de Wereld Nederland zet zich in om deze uitsluiting tegen te gaan en te zorgen voor toegankelijke mentale gezondheidszorg voor iedereen, ongeacht status of achtergrond. Dit doen we door in onze Zorgcafés kosteloze consulten aan te bieden in individuele gesprekken en/of groepsgerichte psychosociale ondersteuning. Ook kunnen mensen deelnemen in sociale steungroepen en groepen waar men gerichte ondersteuning krijgt in het omgaan met stress en trauma. Daarnaast helpen we mensen die specialistische zorg nodig hebben met een doorverwijzing naar passende GGZ-zorg. Door samen te werken met huisartsen, GGZ-instellingen en maatschappelijke organisaties willen we de toegang tot mentale en psychosociale zorg verbeteren voor gemarginaliseerde mensen. Daar staan we ook voor in onze pleitbezorging en lobby, waarin we de politiek en beleidsmakers ertoe willen bewegen om mentale gezondheidszorg toegankelijker te maken voor iedereen.

Wat wij doen op een rij

• Voorlichtingen en themabijeenkomsten over psychosociaal welzijn, stress, psychische klachten en mentale gezondheidszorg aan zorgvragers en hulpverleners.
• Gratis psychosociale ondersteuning voor mensen die onverzekerd of ongedocumenteerd zijn.
• Steungroepen en probleem/stressmanagementgroepen om veerkracht en zelfredzaamheid te versterken.
• Individuele begeleiding en indien nodig doorverwijzing naar gespecialiseerde geestelijke gezondheidszorg.
• Samenwerken met maatschappelijke organisaties, huisartsen en de GGZ om zorg beter te laten aansluiten bij iedereen.

Verschillen in opvattingen over wat er nu precies bedoeld wordt met ‘mentale gezondheid’, zorgen voor ingewikkelde discussies en onduidelijkheid bij de beleidsvorming. Deze definitie is opgesteld binnen een Delphistudie van het Trimbos-instituut en het RIVM. De verschillende perspectieven (doelgroep, onderzoek, beleid en praktijk) geven aan dat mentale gezondheid wordt gekenmerkt door de wijze waarop een individu zich verhoudt tot zichzelf (persoonlijke component), de wijze waarop een individu zich tot anderen verhoudt (sociale component), en de wijze waarop een individu handelt, zich gedraagt of opstelt in het dagelijks leven (functionele component). De vierde component (perceptieve component) beschrijft hoe men naar mentale gezondheid kijkt en welke betekenis dit heeft in privé en maatschappij. In het kort laat de definitie zich als volgt samenvatten: mentale gezondheid is de manier waarop je je verhoudt tot jezelf en tot anderen en hoe je omgaat met de uitdagingen in het dagelijks leven.

Conclusie uit de praktijk

De combinatie van onderdak, sociale zekerheid en mentale gezondheid vraagt om geïntegreerde benaderingen. Netwerken zoals MGN bieden een scaffold om mensen sneller en gerichter te helpen, terwijl maatschappelijke organisaties zoals Dokters van de Wereld bijdragen aan toegankelijke zorg voor gemarginaliseerde groepen. Het doel blijft om mensen te empoweren, veerkracht te versterken en de drempels naar passende zorg te verlagen. De synthese van beleid, onderzoek en praktijk vormt de basis voor toekomstbestendige mentale gezondheidsnetwerken die rekening houden met lokale context en individuele behoeften.

tags: #dak #geestelijke #gezondheid