De kleren van Sinterklaas zijn dezelfde als die een bisschop draagt tijdens de mis. Dat komt omdat hij zelf ook een bisschop was (in de plaats Myra in Klein-Azië, tegenwoordig Turkije). Daarom draagt hij ook een mijter. Al is het wel zo dat bisschoppen pas sinds de 12e eeuw een mijter dragen, terwijl Sint Nicolaas van vóór die tijd is! De heilige Nicolaas heeft in zijn leven dus nooit een mijter gedragen. Niettemin is hij later wel met een mijter afgebeeld. Een Sinterklaas zonder staf is ondenkbaar. Die is het symbool van de kerkelijke macht van de bisschop. De staf is afgeleid van de herdersstaf en staat voor de herderlijke zorg die de bisschop voor zijn gelovigen heeft.
Als onderbroek draagt de Sint een albe, een wit linnen onderkleed. Die symboliseert de reinheid. Hulpsinterklazen kunnen als ze geen albe hebben, een witte nachtjapon van alle franje ontdoen of een oversized doktersjas achterstevoren aantrekken. Let erop dat dit onderkleed tot op de schoenen komt. De stola is een lange smalle strook stof die om de hals wordt gedragen. Het rode bovenkleed van Sinterklaas zoals wij dat kennen is een versimpelde vorm van de priesterlijke kazuifel. De officiële kazuifel is een rijkelijk versierd ponchoachtig gewaad. Moderne Sinterklazen dragen slechts een rode mantel tot aan de enkels, met een korte cape. Vaak wordt donkerrood fluweel gebruikt. Aan zijn rechterhand draagt de Sint een ring aan de ringvinger.
Zwarte Piet loopt in de kleding van een 16e eeuwse Spaanse page. Pages waren de persoonlijke dienaren van hooggeplaatste heren zoals kardinalen, hertogen en prinsen. Aan hun uniform kon men meteen zien bij welke heer ze in dienst waren. Veel pages waren toen Moorse (Arabische) jongens. De Germaanse god Wodan reed op een groot wit paard. Witte paarden werden vroeger als heel bijzonder en bijna goddelijk beschouwd. Vaak moet Piet de schoorsteen met de roe schoonvegen, zodat de cadeautjes schoon en netjes beneden komen. Maar voor circa 1960 werd de roe gebruikt om stoute kinderen een tik of een pak slag te geven. De zak is een handig vervoermiddel voor de cadeautjes en het snoepgoed. Piet is door al die jaren schoonsteenvegen zo zwart van het roet geworden dat niemand meer weet welke huidkleur hij oorspronkelijk had.
De albe wordt rond het middel van de Sint vastgebonden met een wit koord, de singel. De singel wijst de drager ervan op zelfbeheersing en kuisheid. Ik heb vannacht met Sinterklaas gereden op zijn paard. En achter ons sprong Zwarte Piet; Hij knikte mij eens toe. Hij riep: Zeg baas, bevalt je dat? Dat ging dak op, dat ging dak af. En ‘k lachte van de pret.
Opeens, een ruk, een schok, ik viel, En….. Zwarte Piet is in Nederland en België traditioneel de hulp van Sinterklaas tijdens het sinterklaasfeest. Volgens de overlevering komen Sinterklaas en Zwarte Piet elk jaar in november met de stoomboot uit Spanje aan om cadeaus en snoepgoed te brengen. In de loop van de tijd zijn zowel zijn gedaante als zijn algehele rol in het Sinterklaasfeest verschillende malen veranderd. Zo ontwikkelde hij zich gaandeweg van boeman en knecht tot speelse en vaak ondeugende kindervriend. Aanvankelijk was er verder maar één Zwarte Piet en in veel verhalen en in veel traditionele sinterklaasliedjes wordt de naam Zwarte Piet dan ook alleen in het enkelvoud gebruikt.
De kleur varieert. Hij draagt een witte molensteenkraag en manchetten. Als hoofddeksel dient een baret met veer. Soms draagt Zwarte Piet een jutezak mee met de cadeaus en het snoepgoed. Tot halverwege de twintigste eeuw fungeerde Zwarte Piet vaak als kinderschrik, en droeg daarom een tuchtroede met zich mee. In 1836 schrijft de archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh voor het eerst over den zwarten knecht van St. Nikolaas. In al deze gevallen gaat het om literaire of artistieke verbeelding. Vanaf welk moment de personages van Sinterklaas en zijn zwarte knecht daadwerkelijk werden geënsceneerd, is onduidelijk.
De huidige discussie over Zwarte Piet raakt aan diepere wortels van heidense en christelijke tradities, en aan de wijze waarop zwarte gezichten werden gebruikt in folklore als boeman of duivel. In de negentiende eeuw werd van Zwarte Piet helaas een donkerhuidige knecht gemaakt. Vanuit de nog oudere - heidense - symboliek is hij onder andere te zien als de kracht van de vruchtbaarheid, die zich in de winter verborgen houdt in de zwarte aarde. Je kan het beleven als één kracht, één Zwarte Piet, maar het kunnen er ook duizenden, miljoenen zijn onderverdeeld in elk zaadje, knopje en bolletje wat bevrucht wordt met levensenergie zodat het op het juiste moment kan uitbotten. Sinterklaas is - in die optiek - de levenskunstenaar of tovenaar die, die krachten weet mee te brengen uit de Andere wereld naar onze wereld.
De geschiedenis van Zwarte Piet | Hoe zit dat
In de middeleeuwen werd Sinterklaas vaak afgebeeld met een zwarte duivel (die noemen we nu de Pieten). Die zwarte duivel is later Zwarte Piet geworden. Er zijn veel verhalen bedacht of verzonnen over Sinterklaas en het ontstaan van zijn Pieten. Een daarvan is dat Sinterklaas op de markt een slavenjongen vrijkoopt, Die jongen heette Petrus. Die was hem toen zo dankbaar dat hij altijd bij Sinterklaas bleef en zijn hulpje werd. Sinterklaas kwam vroeger overal alleen, daarna kwam hij met een knecht, Zwarte Piet. Als je stout was, was het verhaal dat je mee in de zak van Sinterklaas naar Spanje werd genomen en dat je moest je werken voor Sinterklaas. Voor Sinterklaas gooit Piet pakjes in de schoorsteen van huizen.
De eerste keer dat een soort Zwarte Piet in een boek verscheen, was in Sint Nicolaas en zijn Knecht uit 1850, geschreven door Jan Schenkman. Daarin heeft Sinterklaas voor het eerst een zwarte knecht, maar die knecht heeft nog geen naam. In de derde editie verschijnt de knecht met pofbroek, baret en het algehele uiterlijk van een page. Mogelijk is er een relatie met de ca. 15-jarige Nubische jongen die door prinses Marianne was gekocht op een slavenmarkt in Caïro. De knecht heeft geen naam en wordt in de eerste editie afgebeeld in grof linnen kleding. De latere Piet werd ook zwart geschminkt, zodat hij leek op een Moor. Later is die betekenis verdwenen en werd de uitleg dat Piet zo zwart was, omdat hij via de schoorsteen kwam om geschenken voor de kinderen achter te laten. Ook de roe die hij vroeger bij zich droeg verwijst naar de schoorsteenveger.
Vanaf medio 20e eeuw ontwikkelde Piet zich veel meer tot een kindervriend, die dikwijls de verstrooide oude Sinterklaas moest corrigeren of aanvullen. Piet was nu uitsluitend de persoon die de pepernoten en/of ander snoepgoed uitdeelt en komt strooien. De zak had hij nog wel bij zich, maar hierin zat nu alleen strooigoed. Sint-Maarten wordt soms bijgestaan door een Zwarte Piet, zoals in de streek rond Veurne en Ieper. De huidige figuur van Zwarte Piet is waarschijnlijk een verbinding van verschillende overleveringen, zoals de Moor, de schoorsteenveger, de duivel en de boeman.
Na de Tweede Wereldoorlog werden er steeds vaker Sinterklaasintochten gehouden. Dat gebeurde toen nog met meerdere Zwarte Pieten. Vanaf 2017 veranderen Zwarte Pieten steeds meer in andere soorten Pieten. Pieten blijven dan wit of schminken zich als een soort clown, een kaas of een stroopwafel. Ook zijn er Pieten die hun gezicht in meerdere kleuren schminken. Maar meer en meer is men overgestapt op roetvegen op hun gezicht. De pieten werden lange tijd helemaal zwart geschminkt en daarom Zwarte Piet genoemd. Dit is nu niet meer zo, omdat sommige mensen het als racistisch zagen en zien. De pieten zijn de hulpjes van Sinterklaas. Hierdoor was een witte man de baas over de donkere pieten. Dit leek te veel op slavernij.
Het Sinterklaasfeest is te zien als een heidens midwinterfeest. Het feest zit tjokvol heidense vruchtbaarheidssymboliek en rituelen. Sint verdwijnt niet als Piet roetvegen krijgt; het kinderfeest blijft bestaan, maar verandert weer een stukje en zo is dat alle vele malen eerder zo gegaan. Dit doen is niet impliciet toegeven dat je fout zat, maar dat je erkent dat er elementen van racisme in het uiterlijk van Zwarte Piet zitten en dat je dus over je eigen schaduw heen kan stappen. De oorsprong van Piet ligt een stuk complexer dan het negerslaaf verhaal en de liefhebber van Piet doet dit geenszins vanuit racistische motieven. Door zwart op te geven lijkt het dat je leugens moet accepteren als alternatieve waarheden omdat de tegenpartij gewonnen heeft en de winnaar heeft altijd gelijk. De verandering van Piet is een stap in de richting van inclusie en begrip, maar het blijft een gevoelig onderwerp met verschillende meningen en emoties.