Dakpannen Nieuwlande: informatie en geschiedenis van het erfgoed, behoud en hedendaags gebruik

Onze Bed&Breakfast bevindt zich in de hoek van de deel van onze oude boerderij. De oorsprong van de boerderij dateert van rond 1910 en het was indertijd nog een kapschuur. Het dak, dat oorspronkelijk uit dakpannen bestond, werd dus geheel gedragen door de uitgebreide gebinten, die ook nu nog in goede staat en indrukwekkend zijn om te zien. Onze boerderij kent een bijzondere geschiedenis als onderdeel van de onderduikershistorie van het dorp Nieuwlande en de omgeving. Jaap van Dijken, geboren op de boerderij, vertelt in de NOS documentaire uit 2022 over de verwikkelingen van zijn familie en de Joodse onderduikers die zich schuil hielden in de kelder van de boerderij in de Tweede Wereldoorlog (zie ook hier).

Accommodatie en faciliteiten

In onze B&B heeft u werkelijk alle ruimte. Er is een lekkere zithoek met tv, zodat u uw favoriete tv-serie of sportwedstrijd niet hoeft te missen (incl. streaming mogelijkheden) en er is een grote tafel om aan te ontbijten, lunchen of dineren - of om lekker spelletjes te doen (die ook aanwezig zijn). Achterin deze ruimte bevindt zich het slaapgedeelte met een groot tweepersoonsbed en voldoende kastruimte. Er staat u een geheel ingerichte en complete keuken ter beschikking (maar helaas zonder vaatwasser) met koelkast, Nespresso-apparaat, waterkoker, magnetron/oven en kookplaat - plus alle benodigde keukenspullen, kopjes, glazen en meer. In de ruime badkamer vindt u een wastafel met warm en koud water, voldoende bergruimte, föhn, verwarmde spiegel en de handdoeken voor gebruik tijdens uw verblijf.

Eeuw van Familiebezit en Traditie

Buitengoed de Panoven is al 100 jaar een uniek familiebezit met een lange traditie van dakpannen- en stenenproductie. De kleiformatie van 3 á 4 meter in dit crevassenlandschap was bepalend voor het eindproduct. Sinds 1850 kende het fabriekje verschillende eigenaren en produceerde het dakpannen, drainagebuizen, estrikken en waalformaat bakstenen. De Kruitwagen Familiegeschiedenis begon met Jan Kruitwagen senior die in 1921 naar de Panoven kwam als baas onder de familie Wiegerinck; in 1930 nam hij de fabriek over en werd eigenaar. Zijn zoon Wim H. Kruitwagen, ing., nam het na zijn dood over en transformeerde de fabriek.

Nieuwe bestemming en erfgoed

Na sluiting van de fabriek in de jaren '80, heeft Wim H. Kruitwagen een aanvraag ingediend om de bestemming te veranderen naar horeca, verblijfsrecreatie en een dakpan-en baksteenmuseum. Hun credo is 'behoud door ontwikkeling'. De kennis van het gebakken product zit al ruim 300 jaar in de familie van steenbakkers. Erna Kruitwagen-Hajenius, samen met haar zoon Ernst, zet deze traditie voort door het erfgoed verder te ontwikkelen en toekomstbestendig te maken.

Panoven en onderduikers: oorlogstijd

De Panoven speelde een cruciale rol tijdens de Tweede Wereldoorlog door geen contracten met de Duitsers te ondertekenen. Het erf bood onderdak aan radio's en het verzet, en vele gezinnen vonden onderdak in de ovenkamers. De Panoven en het erf bleven een symbool van vasthoudendheid en verzet in de regio.

Heropbouw en hedendaagse East/West-oriëntaties

Na de oorlog volgde een periode van heropbouw en soberheid, waarbij de familie Kruitwagen hard werkte om de fabriek weer op te bouwen en te laten floreren. De recente pandemie heeft parallellen getrokken met de vroegere moeilijke jaren, en benadrukt het belang van hard werken en innovatie om het erfgoed te behouden en toekomstbestendig te maken. Het erfgoed heeft het Green Key goud-certificaat ontvangen, wat duurzaamheid en milieubewustzijn onderstreept in het beheer van het Buitengoed.

Historisch pannendak: overzicht en typologie

Historische dakbedekkingen bestaan uit verschillende types die in de loop der eeuwen zijn ontwikkeld. De vroegste daken bestonden uit organische materialen zoals stro, gras en riet, bekend als het “weke dak”, en werden in de 14e eeuw door keuren gereguleerd. De onder- en bovenpannen, ook wel monniken en nonnen genoemd, verschenen daarna als eerste echte dakpannen. Leien en leipannen waren gangbaar in verschillende regio's, terwijl onder de Hollandse pan de ontwikkeling van holle pannen een bepalende stap was. De Zwolse quackpan uit 1466 markeerde een revolutie die uiteindelijk leidde tot gegolfde holle pannen-de zogeheten Hollandse pan-die zich wijd verspreidde.

1. Holle pan en bolle pan: onder- en bovenpannen; verbindingen met kalkmortel of strodokken.
2. Gegolfde holle pan: later widespread, met zijde sluitingen en nokjes.
3. Leipannen en vlakke tegels: alternatieve oppervlakken en esthetiek.
4. Gedekte kappen: maanvormige en klokpannen voor ventilatie of licht.
5. Loodvoorzieningen en voegen: ontwikkeling van loodvorsten en sluitingen in 18e eeuw.

In de tweede helft van de 19e eeuw kwamen mechanisch gefabriceerde pannen in gebruik, wat leidde tot uniforme vormen, kleuren en grotere variëteit. Nieuwe typen zoals de Oegstgeester-pan, Tuile-du-Nord, Bouletpan, en later OVH en VH-pannen kwamen op, met verbeterde kop- en zijsluitingen die betere waterdichtheid boden. Na de Tweede Wereldoorlog nam de standaardisatie toe; fornuftige combinaties van voorbewerkt, geperst en gebakken in liftovens werden de norm. Moderne bouwmaterialen zoals betonpannen en dakpannen in combinatie met isolatie en dakkapellen zijn nu gebruikelijk, maar kunnen de historische waarde schaden als ze onbewezen worden toegepast.

Conservering en restauratieprincipes

Bij restauratie moet de historische identiteit van het pannendak behouden blijven. Belangrijke aandachtspunten zijn:

• Behoud van het aanwezige pantype; holle pannen van voor 1800 zijn te prefereren boven industriële versies.
• Hergebruik van oude pannen waar mogelijk; vervanging door moderne herverzekerde pannen kan de historische schoonheid verminderen.
• Sortering van pannen op grootte en vorm; kop- en zijsluitingen variëren per model (bij stempelperspannen).
• Behouden van oorspronkelijke aansluittechnieken zoals kalkspecie met varkens- of koehaar als wapening.
• Voorkom lood als primaire afdichting op oudere monumenten; kalkspecie blijft essentieel voor nok- en gevelaansluitingen.
• Behoud van de structuur: houten roosters, pannenlatten en roosters voor wind- en stormbestendigheid.
• Inspectie en onderhoud: controleer jaarlijks op losse pannen en beschadigingen; plan tijdig vervanging.

Bij renovatie is het verstandig een voorraad van passende pannen aan te leggen, rekening houdend met zeldzamen typen zoals Hamerpan. Bij stormschade: gebruik een dakschild met resterende goede pannen en onderhoud het dakbeschot en de waterkerende laag zorgvuldig, vooral bij oudere kappen met asbesthoudend eterniet. Waterkerende folies moeten correct worden aangebracht; voorkom foutieve onder- en bovenliggende ligging bij goten en dakkapellen.

Aanbevolen aanpak voor bezoekers en eigenaren

Bezoek aan Nieuwlande biedt inzicht in de rijke geschiedenis van onderduikers en de cohesie van de gemeenschap tijdens de oorlog. Voor eigenaren van monumentale panden geldt:

• Onderhoud en restauratie volgens historisch karakteristieke aansluitingstechnieken; zo veel mogelijk gebruiken van kalkspecie en oude vaktechnieken.
• Voorkom grootschalige ingrepen zoals rigoureuze isolatie zonder plan; integreren van modern comfort moet het erfgoed niet onttrekken.
• Zorg voor een voorraad van passende dakpannen en hulpstukken voor noodgevallen en onderhoud.
• Overweeg het gebruik van tweedehands pannen die qua model passen bij het huidige dak voor duurzaam onderhoud.

Verbinding met Nieuwlande en omgeving

Nieuwlande staat bekend om zijn verzet tijdens de oorlog en de heldhaftige betrokkenheid van bewoners bij helpen onderduikers. Het onderduikersmuseum “de Duikelaar” herinnert aan die moedige daden, en de landelijke eerpenning Yad Vashem in 1984 erkent de bijzondere rol van dit dorp. Vandaag de dag blijft Nieuwlande een rustig dorp met een hechte gemeenschap, met scholen, kerken, winkels en sportverenigingen die het historische erfgoed levend houden.

Achtergrond over de Gereformeerde Kerk te Nieuweroord en Langerak

De voorgeschiedenis van de Gereformeerde Kerk te Nieuweroord begint rond 1870. In latere perioden ontstond een evangelisatiearbeid in Langerak, met verkenning naar hervormde samenkomsten om een kerkelijke aanwezigheid in het gebied te vestigen. Het gebied kende een dynamische ontwikkeling van dorpsbewoners, landbouw en tuinbouwtradities, wat uiteindelijk leidde tot de instelling van “De Gereformeerde Kerk te Nieuwlande” in 1913. Deze geschiedenis illustreert hoe religieuze en bouwkundige tradities verweven raken met het landschap en erfgoed van Nieuwlande.

Praktische sectie: onderhoud en toekomstperspectief

In het hedendaagse onderhoud en restauratie van pannendaken speelt de energietransitie een steeds grotere rol. Daken worden geïsoleerd en ingezet voor zonnepanelen, wat brandveiligheidsrisico’s met zich meebrengt. Daarom is zorgvuldige planning vereist bij monumenten, met respect voor cultuurhistorische waarde en goede installatietechnieken. Een jaarlijkse controle na stormen, een voorraad van passende pannen en het behoud van historisch materiaal zijn cruciaal voor duurzaamheid en authenticiteit.

Opmerking

tags: #dak #pannnen #nieuwlande