Het fysieke hart van onze democratie - het Binnenhof - wordt gerenoveerd. Bij deze technische update aan de bebouwing verandert er aan de architectuur in basis niets. Toch was hier en daar reden voor subtiele veranderingen. In een serie artikelen zoomt Architectenweb daarop in.
De plenaire zaal van de Tweede Kamer heeft de vorm van een amfitheater. De plenaire zaal heeft een lichte helling en om te voorkomen dat het kabinet relatief laag zou komen te zitten, is ‘Vak K’, zoals het genoemd wordt, ten opzichte van het laagste vloerdeel iets verhoogd, naar de mediaan van de zaal als geheel. “Vanaf het begin heerste onder de Kamerleden echter het gevoel dat ze moeten opkijken naar Vak K”, vertelt Pi. “Hoewel dat bouwkundig gezien dus niet zo is, werd dat wel zo ervaren. “Door hoogtes in de zaal subtiel aan te passen komt het hart van het amfitheater iets hoger te liggen. Tegelijkertijd wordt Vak K ook iets verlaagd”, legt Pi uit. De omloop aan de buitenrand blijft hetzelfde als hij was. “Dat is de ‘datum’ van de zaal”, benadrukt hij.
De tweede aanpassing aan de plenaire zaal betreft het lichtplan. In het oorspronkelijke ontwerp in de jaren ’80 had Pi de ‘tribune’ al gedacht in iets gedempter licht, zodat de aandacht gericht zou worden op wat er op het ‘podium’ gebeurde. De Tweede Kamer wilde voor zijn gevoel echter niet ‘in het donker’ zitten en vroegen om die reden destijds om de zaal egaal te verlichten. Het lichtplan met de ‘tribune’ in iets gedempter licht is nu getest in de tijdelijke plenaire zaal van de Tweede Kamer. “Daar heeft de verlichting meerdere schakelingen gekregen en konden we zo meerdere varianten testen”, vertelt Pi. Bij de renovatie van de zaal kan het oorspronkelijke lichtplan daarom nu alsnog uitgevoerd worden. De verlichting wordt vervangen door ledverlichting en de zaal als geheel krijgt meerdere schakelingen, zoals dat tegenwoordig gebruikelijk is. “Wist je trouwens dat er daglicht binnenvalt tussen de ‘tribune’ en het ‘podium’?”, vraagt Pi met gepaste trots. “Daar zit een lichtstraat, als een subtiele scheiding daartussen. Het project en ontwerp van MVRDV maakt de tongen los. Het Binnenhof is een acht eeuwen oud, monumentaal complex. Er is op diverse plekken sprake van technische en bouwkundige gebreken. Dat brengt risico’s voor de (brand)veiligheid met zich mee. Daarnaast vragen nieuwe veiligheidseisen en het groeiend aantal bezoekers om aanpassingen. Er werken verschillende partijen, zoals aannemers, architectenbureaus en adviesbureaus, in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf aan de renovatie van het Binnenhof. Dit in nauwe samenspraak met de Tweede Kamer als gebruiker.
Voor de renovatie van de Tweede Kamer zijn vijf architectenbureaus geselecteerd. Er is voor gekozen om het Kamergebouw ‘op te knippen’, omdat de verschillende gebouwdelen allemaal een eigen karakter hebben en een andere aanpak vragen. Het gaat om BiermanHenket, WDJArchitecten, Van Hoogevest Architecten, BERNS architectuur en Pi de Bruijn/de Architekten Cie. De Tweede Kamer krijgt een nieuwe, ondergrondse publieksentree om het stijgende aantal bezoekers te kunnen ontvangen. Jaarlijks ontvangt het Tweede Kamergebouw zo’n 300.000 bezoekers. Het voorlopig ontwerp van Architekten Cie. is ruim, licht en transparant. De nieuwe ingang verhuist van de Lange Poten naar de Hofplaats. De nieuwe publieksentree is een belangrijk onderdeel van de renovatie van het Binnenhof. Het definitieve ontwerp komt voort uit het eerder vastgestelde voorlopige ontwerp. Op 9 juli 2021 is het voorlopig ontwerp voor de renovatie van de Tweede Kamer openbaar gemaakt. In december 2020 is ook het functioneel voorlopig ontwerp van de Tweede Kamer openbaar gemaakt. Dit voorlopige ontwerp is gebaseerd op het programma van eisen (pdf). Dit voorontwerp is getoetst door de Bouwbegeleidingscommissie en vervolgens besproken in het Presidium. In oktober 2019 heeft staatssecretaris Knops op verzoek van de Kamer toegezegd de rapporten over de renovatie van het Binnenhof openbaar te maken. Dit betekent dat plannen en uitwerkingen openbaar worden gemaakt, op het moment dat ze zijn vastgesteld. Op deze manier kan er zowel in als buiten de Tweede Kamer in alle openheid over worden gesproken. Veel van de rapporten die sinds oktober 2019 openbaar zijn gemaakt, zijn van het Rijksvastgoedbedrijf. Zo werden in december 2019 de bouwhistorische onderzoeken en verslagen van informatiebijeenkomsten openbaar. In januari 2020 volgden de verschillende tussenproducten van het ontwerpproces. Documenten over de architectenkeuze (vanaf 2017) en een aanvullend bouwhistorisch onderzoek in de Grafelijke Zalen zijn sinds 31 maart 2020 openbaar. Vanuit de Tweede Kamer is het herzien programma van eisen (pdf), dat dateert uit februari 2019, openbaar gemaakt. Het programma van eisen is een overzicht van alle wensen en eisen die de Tweede Kamer ten aanzien van de renovatie heeft. In het programma van eisen staat de kern als volgt omschreven: “Kamerbewoners willen terugkeren op het Binnenhof zonder dat de identiteit van het gebouw wezenlijk is veranderd. Op het Binnenhof in Den Haag zetelden de Eerste en Tweede Kamer, Raad van State en het ministerie van Algemene Zaken. Het Binnenhofcomplex is een acht eeuwen oud monument. Na een periode van intensief gebruik kampt het Binnenhof met veel technische en bouwkundige gebreken. Na de renovatie voldoen de gebouwen weer aan de eisen van deze tijd. Om de renovatie mogelijk te maken is het noodzakelijk dat alle 'bewoners' voor een aantal jaren verhuizen naar andere locaties. De Eerste Kamer heeft zijn intrek genomen in het gebouw aan het Lange Voorhout 34-36 (Huis Huguetan) en aan de Kazernestraat 52. Sinds 1992 is er alleen klein onderhoud uitgevoerd aan gebouwen en installaties van het Binnenhof. Slechts enkele bijzondere plekken ondergingen sindsdien een grote ingreep, zoals de plenaire zaal van de Eerste Kamer in 1994. Eigenaar van het Binnenhof is het Rijksvastgoedbedrijf. Het is ook de opdrachtgever van de renovatie en de tijdelijke huisvesting. Er wordt met een team van architecten en technisch specialisten gewerkt aan het ontwerp en de technische uitwerking van de renovatie. Het parlementaire werk moet tijdens de renovatie wel gewoon doorgaan. De Eerste en Tweede Kamer zijn daarom allebei uitgeweken naar een tijdelijk onderkomen. Het parlement blijft dus open, maar dan op een andere plek.
Op 27 mei 2023 start het programma Kunstparade Binnenhofrenovatie, een publiek kunstprogramma rond het Binnenhof. Op uitnodiging van het atelier Rijksbouwmeester, de Eerste Kamer, de Tweede Kamer, Raad van State, het ministerie van Algemene Zaken en de gemeente Den Haag ontvangen verschillende kunstenaars in de jaren dat het Binnenhof gerenoveerd wordt een opdracht om nieuw werk te maken. Zij leggen in kunst de betekenis van het Binnenhof vast. Net zoals in een parade, volgen de kunstwerken of kunstmanifestaties elkaar op. Steeds met een moment voor publieke deelname en ontmoetingen.
Croonwolter&dros, Nico de Bont en J.P. van Eesteren werken aan de renovatie van de Tweede Kamer, een intensief project waarbij alles draait om samenwerking. Binnen deze grootscheepse renovatie selecteerde het Rijksvastgoedbedrijf de drie TBI-bedrijven voor het grootste onderdeel: de gebouwen van de Tweede Kamer die zo’n 70 procent van het Binnenhofcomplex uitmaken. J.P. Sinds 2021, voorafgaand aan de uitvoering, zijn de TBI-bedrijven betrokken geweest als adviseur bij het ontwerp. Daarnaast werkten ze mee aan verschillende onderzoeken die in de gebouwen plaatsvonden. De renovatie heeft niet alleen als doel de veiligheid te vergroten en de omstandigheden voor gebruikers te verbeteren, maar ook om dit cultureel erfgoed duurzaam te behouden. Daarnaast wordt vooruitgekeken: over 25 jaar moet groot onderhoud met minder overlast voor gebruikers kunnen plaatsvinden. De renovatie biedt bovendien de kans om enkele functionele verbeteringen door te voeren. “Bijzonder eervol dat wij de renovatie van De Tweede Kamer op ons mogen nemen”, aldus Marco Peppel, directievoorzitter J.P. van Eesteren. “De rijke geschiedenis en de gevarieerde architectuur spreken enorm tot de verbeelding.” “Een groot deel van het gebouwencomplex bestaat bovendien uit rijksmonumenten”, voegt Boudewijn de Bont, directeur van Nico de Bont toe. “Restauratie daarvan is een kolfje naar de hand van onze vakmensen.”
Mark van Wordragen, directeur Croonwolter&dros: “Wat het voor ons extra bijzonder maakt, is dat we na bijna dertig jaar terugkeren. In 1992 realiseerden J.P. van Eesteren en Croonwolter&dros namelijk de nieuwbouw van de onderkomen van De Tweede Kamer der Staten-Generaal, naar het ontwerp van Pi de Bruijn. Vakmanschap siert het dak. Lood op zijn plaats en dan aflakken met leidak pattineerolie. Mis niets van de innovaties en projecten die Nederland in beweging houden. Tussen 1970 en 1992 vond de nieuw- en verbouw van de Tweede Kamer plaats. In 1956 was Tweede Kamer uitgebreid van 100 naar 150 leden. Ook de personele ondersteuning groeide in omvang. In 1970 schreven zes Kamerleden uit verschillende partijen daarom een brandbrief naar het presidium van de Tweede Kamer waarin zij zich beklaagden over het ruimtegebrek waarmee het parlement had te kampen. Deze 'groep van zes' bestond uit Frans Andriessen (KVP), Anneke Goudsmit (D66), Garmt Kieft (ARP), Henk Koning (VVD), Ad Oele (PvdA) en Arnold Tilanus (CHU). Op 21 januari stelde het presidium de werkgroep Onderzoek Huisvesting Tweede Kamer in. Aan de hand van het verslag van deze werkgroep vond op 31 maart 1976 het eerste debat plaats over de huisvesting van de Tweede Kamer. Er werd besloten om over te gaan op nieuwbouw voor de volksvertegenwoordiging. Er werd een bouwbegeleidingscommissie ingesteld onder voorzitterschap van Hessel Rienks (PvdA) en in 1979 werd Pi de Bruijn uiteindelijk, na een mislukte prijsvraagprocedure, aangesteld als architect. In de jaren tachtig vond de werkelijke bouw plaats en in 1992 werd de nieuwbouw op feestelijke wijze geopend. Het belangrijkste onderdeel van het nieuwbouwproject was de nieuwe plenaire vergaderzaal.
Een parlementsgebouw is geen doorsnee kantoorgebouw en kan dat ook niet zijn. Het bouwen en inrichten van een parlementsgebouw gaat gepaard met het uitdragen van een boodschap. Zowel architectuur als inrichting van parlementsgebouwen dragen bedoelde en onbedoelde boodschappen in zich mee. Dit is een goede reden om het huidige gebouwencomplex van de Tweede Kamer onder de loep te nemen. Wie de vorm beheerst, is de inhoud namelijk meester. Net als een tekst staat een gebouw open voor interpretatie. Architectuur, inrichting en politieke cultuur spelen op drie vlakken op elkaar in: de omgang met het verleden, de uitdrukking van hedendaagse waarden en het sturen van gedachten en gedrag. Met die drie gezichtspunten richten we ons tot het gebouwencomplex van de Tweede Kamer.
Inhoud
Architectuur, inrichting en geschiedenis
Architectuur, inrichting en democratische waarden
Architectuur, inrichting en democratisch gedrag
Belangrijke data
- 11 november 1970 - brief van 'de zes' aan het presidium
- 29 januari 1971 - instelling van de commissie Onderzoek Huisvesting Tweede Kamer
- 13 februari 1975 - presentatie van het eindverslag van de commissie
- 31 maart 1976 - eerste debat over de nieuwe huisvesting van de Tweede Kamer
- 13-14 juni 1979 - eerste debat met de bouwbegeleidingscommissie
- 29 augustus 1980 - Pi de Bruijn wordt aangewezen als architect
- 16 december 1981 - Kamerbesluit om een nieuwe vergaderzaal te bouwen
- 27 februari 1992 - debat Tweede Kamer over actie-Stemerdink
- 9 april 1992 - laatste debat in de oude vergaderzaal
- 28 april 1992 - opening en inwijding nieuwbouw
Europese vergelijkingen
Deutschland: Ook de Duitse volksvertegenwoordiging verruilde in de jaren negentig haar oude behuizing voor een nieuw parlementsgebouw. Samen met de uitvoerende macht verhuisde het Duitse parlement van Bonn naar Berlijn. De nieuwe start die het gevolg was van de hereniging van Oost- en West-Duitsland moest worden gesymboliseerd door een nieuwe hoofdstad met een nieuwe thuishaven voor de volksvertegenwoordiging. Er werd besloten om de Rijksdag opnieuw te betrekken. De eerste steen van de Rijksdag werd in 1884 door keizer Wilhelm I gelegd. Het gebouw was sindsdien getuige van belangrijke momenten en de verhuizing naar Berlijn werd gezien als een poging om met het verleden fysiek de confrontatie aan te gaan. De koepel en openheid van de Rijksdag weerspiegelen moderne democratische waarden als toegankelijkheid.
Roemenië: Het Parlementspaleis van Roemenië te Boekarest is een voorbeeld waarin de architectuur de boodschap van een regime uitdrukt. Het gebouw is het grootste en zwaarste parlementsgebouw ter wereld en biedt onderdak aan beide kamers van het Roemeense parlement. Nicolae Ceausescu en zijn vrouw legden in 1984 de eerste steen van het gebouw. De bouw was voltooid toen zij werden geëxecuteerd in 1989. Het totaalbeeld straalt macht en monumentaliteit uit in het stedelijk landschap.
Sinds 2020, voorafgaand aan de uitvoering, zijn de TBI-bedrijven betrokken geweest als adviseur bij het ontwerp. Daarnaast werkten ze mee aan verschillende onderzoeken die in de gebouwen plaatsvonden. De renovatie van het Binnenhof is één van de grootste (totaal ca. 95.000 m²) en meest complexe bouwprojecten in Nederland. Sinds de zomer van 2020 is het team van Nico de Bont actief op het Binnenhof, samen met de TBI-collega’s van J.P. van Eesteren en Croonwolter&dros. De voorbereidende fase stond in het teken van opnames doen, onderzoek naar constructie en materialisatie en beschermingen aanbrengen. Het Tweede Kamer-complex bestaat uit zeven bouwdelen: A, B, C, H, J, K en N. Na een intensieve onderzoeksperiode en voorbereidingen zijn in 2025 de realisatieovereenkomsten getekend voor de meeste bouwdelen van het Tweede Kamer-complex. Gebouwdelen Tweede Kamer-complex: Gebouw N (oranje) werd begin jaren '90 gerealiseerd door J.P. Een mijlpaal! Na een intensief ontwerptraject is het Voorontwerp voor de renovatie van de Tweede Kamer afgerond en is de aanvraag voor de omgevingsvergunning ingediend. Voor dit omvangrijke project dat onderdeel is van de renovatie van het Binnenhofcomplex is een team van zes architectenbureaus samengesteld, waaronder BiermanHenket. Het Binnenhof complex bestaat uit een bijzondere aaneenschakeling van gebouwen uit de dertiende tot de twintigste eeuw die de Nederlandse parlementaire democratie huisvesten. Ons projectdeel betreft gebouw A en gebouw B. Deze monumentale gebouwen hebben een rijke geschiedenis. Doordat het gebruik meerdere malen wijzigde is er in de loop van de tijd vaak verbouwd in steeds andere bouwstijlen. Ons bureau maakt het integrale ontwerp voor de functionele, ruimtelijke en technische verbetering van de gebouwen met behoud en versterking van deze monumentale waarde. Gebouw A bestaat uit meerdere rijksmonumentale gebouwen. Het achttiende-eeuwse Nieuw Stadhouderlijk Kwartier vormt het middelpunt, met onder meer de Oude Zaal en Stadhouderskamer. Deze historische ruimtes worden gerenoveerd en zullen ook in de toekomst voor diverse publieke bijeenkomsten gebruikt worden. Het achttiende-eeuwse Comptoir Generaal, het Schepelgebouw uit 1971 en het van oorsprong zeventiende-eeuwse Goudsmidskeurhuis vormen gebouw B. Behoud van en waar mogelijk versterking van de monumentale waarde speelt een belangrijke rol, waardoor de kwaliteit en identiteit van de oorspronkelijke gebouwen beter lees- en voelbaar worden gemaakt. Een voorbeeld hiervan is het herstel van de monumentale Napoleontrap vanuit het Binnenhof naar de Oude Zaal. Ons renovatie ontwerp voorziet ook in het verhelpen van de technische gebreken aan gevels en daken en de verduurzaming van het monumentale ensemble door isolatie van de schil aan de binnenzijde. Het binnenklimaat zal worden verbeterd door nieuwe, zorgvuldig geïntegreerde installaties. De Architekten Cie. maakt het ontwerp voor het eerder door Pi de Bruijn van dit bureau ontworpen Tweede Kamer Nieuwbouw (N) en de nieuwe publieksentree aan de Hofplaats. De Architekten Cie en BERNS Architectuur maken het ontwerp van gebouw H (voormalig Hotel Central), Van Hoogevest Architecten werkt aan gebouw J (voormalig Ministerie van Justitie), WDJArchitecten aan gebouw K en C (voormalig Ministerie van Koloniën met uitbreiding), BiermanHenket aan gebouw A en B (waaronder het Nieuw Stadhouderlijk Kwartier met de Oude Zaal) en Arcadis de parkeergarage. Advies voor installaties en constructies is Arcadis. Adviseur voor bouwfysica is DGMR. Karres en Brands Landschapsarchitecten is betrokken bij het ontwerp van de buitenruimtes, zoals de lichthoven, de binnentuinen en de nieuwe publieksentree. Het lichtontwerp is gemaakt door Beers Nielsen. Adviseurs voor akoestiek is Levelacoustics.