De Wit Alkmaar schoorsteen geschiedenis en achtergrond

Deze tekst onderzoekt de geschiedenis en achtergrond van de Alkmaarse fabrieksschoorsteen en de bredere ontwikkeling van schouwen en haarden door de eeuwen heen, met aandacht voor stedelijke ontwikkeling, erfgoed en hedendaagse herbestemming.

Oerbeeld van vuur en rook: van hut tot haard

Zien we dit zelfde beeld niet nog bewaard in de plagge hut op de heide en de allereenvoudigste boerenarbeiders woning? Het vuur wordt op het midden van den vloer in de hut aangemaakt, en slechts een eenvoudig gat in het dak der hut dient als trekgat voor den opstijgenden rook. De rook zich zóo gehoorzaam gedraagt om regelrecht naar boven door dat gat naar buiten te gaan, kunnen we ons wel voorstellen dat niet 't geval zal zijn. Deze primitieve stookplaatsen zullen dan ook verre van aangenaam zijn, door den zich in de hut verspreidenden rook.

Schouw als symbool van huiselijkheid door de tijden heen

Als we de geschiedenis der bouwkunst nagaan zien we die aanvankelijk zoo simpele stookplaats door den loop der tijden tot een geweldig stuk van decoratieve kunst opgevoerd. Tot welk een symbool van huiselijkheid zien we reeds in de middeleeuwen de schouw of schoorsteen gevormd. Een algemeen type, met kleine afwijkingen, kenmerkt de middeleeuwsche schouw. Hoe betrekkelijk eenvoudig is deze grondvorm: een niet diepe nis de muur ingebouwd, met aan weerskanten, van den vloer tot op manshoogte rank opgebouwde zijwangen, wier boveneinde nóg iets sterker naar voren zich ontwikkelen en consoles vormen waarop een laty rust, die wederom de kap of rookschacht draagt.

Verandering door de Renaissance en Praktische rookafvoer

renaissance herinnerende ornamenten. In plaats van eenvoudig een schoorsteen te zijn zonder meer, wordt de architectuur zóo uitgewerkt, dat men zoo waar de architectuurvormen die men voor het uitwendige gebouw gebruikt ook aan de schouw toepast. Men ziet aan de 16e eeuwsche schouw de overstekende kroonlijst met waterhollen en terugspringende friezen, enz. De verandering in den vorm der schouw is echter niet alleen te zoeken in het breken met de gothische vormenspraak, doch ook voor een deel in de practische oplossing van het rook vraagstuk. Ontegenzegelijk heeft men ook bij de Gothische schouw steeds te worstelen gehad met den rook afvoer. De mantel wordt lager gemaakt, en de schouw verbreed om daardoor zooveel mogelijk den rook door het kanaal opgezogen te krijgen. Ook het optrekken van het rookkanaal ondergaat verandering, werd dit in de middeleeuwen onmidellijk naar buiten gebracht en langs den gevel opgemetseld, in de renaissance, voert men, op grond van constructieve verbetering, het rookkanaal binnen den gevelmuur naar het dak.

Materialen en vormgeving in de late middeleeuwen en renaissance

Hierdoor moest de schouw dieper gemaakt worden en werd de rechthoekige vorm de aangewezene. Door deze vormen ontstond groote oppervlakte waaraan de ornamentist dier dagen zijn kunde kon bot vieren. De friezen zien we al rijker en rijker bewerkt worden. Was de middeleeuwsche schouw uitsluitend van steen vervaardigd thans zien we houten ommantelingen toegepast. Meestal marmeren pilasters of dito colommen dragen de schacht die met een houten fries afgedekt, met breed vooruitspringende lijsten omtimmerd is.

Zeventiende eeuw en de diepere sociale rol van de schouw

In de zeventiende eeuw zien we weer andere vormen naar voren dringen, de ornamentatie wordt meer ingedeeld in vakken. De opgaande lijnen worden bekroond door beeldhouwwerken. De zijwangen uit de gothiek komen weer, onder anderen vorm, de pilasters en colommen verdringen. Ook deze vorm der schouw zal wel weer ten deele door het rook vraagstuk veroorzaakt zijn. De stookplaat wordt vervangen door een stookijzer d.w.z. een zoogenaamd vuurmandje van ijzer wordt onder de schouw geplaatst. Ook dit bleek nog niet afdoende voor de rookplaag, steeds practischer wordt deze plaag bestreden, en het stookgat daardoor al kleiner. Er wordt al meer en meer van de oorspronkelijke schoonheid der schouw ingeboet. We zien schouwen met ijzeren deurtjes tot stand komen en een vuurmandje op rails of iets dergelijks. Achter deze deurtjes wordt het vuurmandje met de brandstof geplaatst om zoodra de brandstof voldoende is doorgebrand, de deurtjes te openen en het vuurmandje naar voren te halen. Teneinde deze laatste gemakkelijk te kunnen aanbrengen werd de boezem alweer een stuk lager tot den grond getrokken en is de vorm gegrond die we nu als algemeen, doch tevens karakterloos ding kennen. Het rookvraagstuk schijnt hier mede opgelost te zijn. Rookende schoorsteenen, d.w.z. die in plaats de rook naar buiten, ten deele naar binnen doorlaten, komen niet meer voor, tenzij er een gebrek aan is. De boezem is echter een leugen geworden, ten minste als de schoorsteen op de begane grond verdieping is aangebracht.

Moderne tijd: van vervanging naar behoud van traditie

Ondanks de verwording van de eens zoo schoone schouw tot de schoorsteen mantel zooals we deze in onzen tijd gewoonlijk zien aangebracht, blijft de stookplaats als gezelligheidselement een onmisbaar ding in de kamers. Er is thans een streven om, nu de centrale verwarmingsradiatoren meer en meer het systeem voor verwarming worden, de schoorsteen in het vertrek geheel weg te laten. Praktisch geredeneerd schijnt daar niets tegen in te brengen te zijn, daar dit verwarmings systeem slechts één stookplaats noodzakelijk maakt, zou de schoorsteen in ieder vertrek een indeed overbodig ding, een ding uit den tijd, geworden zijn. Maar een vertrek zonder de traditioneele schoorsteen is toch niet zoo gezellig, zoo intiem te maken als een met schoorsteen. Het zou dan ook zeer te betreuren zijn, als inderdaad de schoorsteen en de schouw geheel uit onze vertrekken gebannen zou worden. De centrale verwarming is zeer zeker een practische, voor voortdurende verwarming en is een heerlijke oplossing te noemen, waardoor de toch meestal leelijke vulkachels en z.g. vulhaarden bedreigd worden, doch er is een maar aan, zooals er aan ieder ding hoe volmaakt ook een schaduwzijde is. De voor- en najaars avonden kunnen in onze noordelijke landen soms aardig frisch zijn. Op den dag is het dan vaak lekker luw weer en vraagt men niet naar kunstmatige verwarming der vertrekken, en wordt dus de centrale verwarming uitgelaten. 's avonds bij een gezellig knappend vuurtje te kunnen gaan zitten. De schoorsteen kunnen we dan in het vertrek niet missen! Maar dan moet er weer een ding van ware schoonheid van gemaakt, en gebroken worden met de ellendige verwaterde vorm zoo als die nog thans in de meeste huizen wordt toegepast. De moderne architect en kunstnijveraar kan daar z'n krachten aan geven, en de stookplaats in het vertrek weer in eere herstellen. Zeker zal dit bijdragen tot de gezelligheid van het leven, en het hoekje bij den haard menig genotrijk oogenblik aan de menschen verschaffen.

Specifieke Alkmaarse context en monumenten

In 1973 werd een rijksmonument op de hoek van de Oudegracht en de Hofstraat tot de grond toe afgebroken en weer opgebouwd. Er werd geen half werk geleverd. De herbouw vond plaats naar ontwerp van het architectenbureau van Cornelis de Jong uit De Rijp. De oorspronkelijke haard met het rookkanaal was al sinds mensenheugenis verdwenen; de nieuwe schoorsteen kreeg een dubbele achterwand en werd als rookafvoer gebouwd. Aan de plek van het huidige rookkanaal kwam vroeger een schoorsteenpijp; bij de herbouw werd de zijgevel een spouwmuur en werd de schouw aangepakt met speciale voorzieningen zoals loden kropgootjes tegen het inregenen.

Daarnaast zijn er hedendaagse projecten in Alkmaar die erfgoed koppelen aan woonontwikkeling. Ontwikkelaar Alkmaar Hoog werkt aan Jaagpad op Schermerweg. De op locatie aanwezige schoorsteen is gemeentelijk monument geworden; hiermee wordt het oude karakter van het gebied verbonden met de nieuwe ontwikkeling. De historische vereniging en gemeentebestuur benadrukken het belang van het behoud vanwege het industriële erfgoed en de identiteit van Alkmaar.

Technische basisprincipes en vergelijkingen

Uit de oorspronkelijke houtkachels leerden mensen dat rookgassen moeten worden opgevangen en afgevoerd. De werking berust op twee principes: rook en warme lucht trekken omhoog doordat warme lucht lichter is dan koude, wat ten dele rookmeevang opwekt. De overgang van open vuur naar gestileerde schouw markeert een combinatie van esthetiek en functionaliteit die telkens werd aangepast aan technologische ontwikkelingen en praktische rookafvoer.

Toekomst: herwaardering van traditie en comfort

Vandaag streven velen ernaar de schoorsteen in het vertrek weer in ere te herstellen, zodat de gezellige warmte en huiselijke sfeer behouden blijven. De combinatie van hedendaagse techniek met traditionele vorm kan leiden tot een balans tussen moderne efficiëntie en tijdloze ambiance. CORN. betoogt dat we niet simpelweg moeten terugkeren naar middeleeuwse vormen, maar een eigentijdse schoonheid kunnen realiseren die historisch bewust en functioneel is.

Toepassingen en hedendaagse inzichten

Wat is een dubbelwandig rookkanaal? Een dubbelwandig rookkanaal is geïsoleerd om brandveiligheid te verhogen en condensvorming te verminderen; geschikt voor pellet- en houtkachels en open haarden. En wat is een enkelwandig rookkanaal? Een enkelwandig rookkanaal is vaak goedkoper en wordt veel gebruikt bij hout- en pelletkachels, maar vereist zorgvuldige afweging qua temperatuur en veiligheid. In Alkmaar zien we zowel renovatie van monumentale schoorstenen als nieuwbouwprojecten die erfgoed en moderne woningbehoeften combineren, waaronder het behoud van een gemeentelijk monumentale schoorsteen in Jaagpad.

De beelden spreken: “De fabrieksschoorsteen heeft een historisch en beeldbepalend belang voor dit deel van Alkmaar. Het refereert aan de industrialisatie van Alkmaar.”

tags: #de #wit #alkmaar #schoorsteen