Naar aanleiding van onze publicatie ‘Dilateren van bakstenen gevelmetselwerk’ in Aannemer van mei 2017, krijgen wij signalen uit de markt dat er behoefte was aan meer duidelijkheid over het dilateren van betonstenen gevelmetselwerk. Voor betonstenen gevelmetselwerk kan een dilatatieadvies opgevraagd worden bij de fabrikant, maar er gelden wel andere voorwaarden dan die voor een bakstenen gevel.
De dilatatieadviezen voor betonstenen gevels moeten gebaseerd zijn op de NEN-EN 1996-2 (Eurocode) met bijbehorende nationale bijlage. Daarnaast kunnen in Nederland de CUR-aanbevelingen 71 en 82 gebruikt worden. Voor de basisuitgangspunten adviseren wij onze bovengenoemde publicatie uit mei 2017 nogmaals te lezen; wij zullen in dit artikel aanvullende aandachtspunten en wet- en regelgeving uiteenzetten, specifiek bedoeld voor het dilateren van kalkzandsteen en betonstenen gevelmetsel- en lijmwerk.
Soorten stenen en combinaties in betonstenen gevelmetselwerk
Binnen het assortiment betonstenen zijn er specifieke stenen die geschikt zijn voor gevelmetselwerk. De laatste jaren zijn vooral de lange betongevelstenen een trend. Daarnaast worden de meer standaard formaten betonstenen in de gevel verwerkt als zichtwerk. Als betonstenen gevelmetselwerk afgewerkt wordt met bijvoorbeeld natuursteen dat erop verlijmd wordt, dan dient een dergelijke combinatie niet alleen goed op elkaar afgestemd te zijn, maar heeft dat ook gevolgen voor het dilatatieadvies.
Bij een gevel die bestaat uit een combinatie van verschillende producten, is het gebruik van koude dilataties niet aan te raden, maar moeten open dilataties toegepast worden van minimaal 5 mm of gevulde dilataties van minimaal 10 mm.
Voorwaarden bij dilatatievoegen in gevels
Dilatatievoegen ter plaatse van gebouwhoeken mogen op maximaal driemaal de koppenmaat vanaf de hoek zijn geplaatst, waarbij het gedeelte van het metselwerk om de hoek niet verankerd mag zijn.
Dilatatievoegen in gevels van betonsteen
Bij betonstenen gevels mag, in tegenstelling tot bakstenen gevelmetselwerk, ook een koude dilatatievoeg toegepast worden. Oftewel, de betonstenen mogen koud tegen elkaar geplaatst worden in de gevel. Deze koude dilatatievoeg is toegestaan, aangezien betonstenen gevelmetselwerk enkel nog krimpt na gemetseld of gelijmd te zijn. Dit in tegenstelling tot bakstenen gevelmetselwerk dat vanaf het moment van verwerken nog kan uitzetten onder invloed van temperatuur- en vochtschommelingen.
Bij het dilateren van betonstenen gevelmetselwerk dienen vanzelfsprekend de dilatatieafstanden zoals genoemd in de Eurocode en de Nationale Bijlage aangehouden te worden. Als details en onderdelen in het gevelmetselwerk niet goed uitgevoerd worden, kan het gevelmetselwerk echter nog steeds gaan scheuren of kan er schade ontstaan ter plaatse van de details.
Maximale dilatatieafstanden en CUR-aanbevelingen
Op de Europese norm staan duidelijke criteria: de horizontale afstand tussen verticale dilatatievoegen in muren van metselwerk behoort rekening te houden met het type muur, het soort metselstenen, de mortel en specifieke bouwdetails. De horizontale afstand tussen verticale dilatatievoegen in niet-dragende ongewapende buitenmuren van metselwerk behoort niet groter te zijn dan 1 m. In Nederland gelden daarvoor de nationale bijlage en CUR-aanbevelingen.
In CUR-aanbeveling 71 wordt in artikel 7.3 ‘Dilatatievoegen in het buitenblad’ specifiek voor betonsteen de volgende eis gesteld voor de maximale bijkomende doorbuiging van constructies waar het betonstenen metsel-/lijmwerk op aangebracht wordt: ubijk ≤ 1/1000 lrep. Een belangrijke eis, te meer daar lateien, geveldragers en betonnen vloerconstructies op basis van hun certificering meer mogen doorbuigen. Voor betonnen vloerconstructies geldt bijvoorbeeld een maximum van 1/500 lrep en voor lateien 1/500 lrep, met een absoluut maximum van 5 mm.
CUR-aanbeveling 82 bevat eveneens vuistregels voor dilatatieafstanden, met aandacht voor zowel bouwfysische als bouwtechnische dilataties. Voor kalkzandsteen gevelmetselwerk geldt in de nationale bijlage van NEN-EN 1996-2 een maximale waarde van lm die afhangt van de wandhoogte h. Voor lijmwerk liggen de waarden circa 10 procent lager.
Dilatatievoegen bij verschillende wandtypes en wapening
Glijankers mogen alleen toegepast worden wanneer specifiek opgegeven door de constructeur en in functie van dwarskrachten in het gevelmetselwerk. Bij spouwankers tussen binnen- en buitenblad is het niet noodzakelijk om glijankers toe te passen in dilataties. CUR-aanbeveling 82 vermeldt ook de mogelijkheid tot verlenging van maximale dilatatieafstanden door het gebruik van metselwerkwapening. In volledig gewapend metselwerk kan de maximale dilatatieafstand bij betonsteen tot wel 50 procent verhoogd worden.
Kalkzandsteen gevelmetselwerk
Kalkzandsteen is een minder vaak gebruikt materiaal in de buitengevel, maar wordt af en toe toegepast. De in Nederland geproduceerde kalkzandsteen metselstenen zijn bedoeld als binnenmuurstenen. Kalkzandstenen uit verleden voldoen mogelijk niet aan huidige vorst-dooibestendheidseisen en moeten voor geveltoepassing aan strengere normen voldoen. Bij uitbreiding of import uit Duitsland kan dit materiaal geschikt gemaakt worden. In kalkzandsteen gevels mag, in tegenstelling tot bakstenen gevelmetselwerk, in het buitenspouwblad een koude dilatatievoeg toegepast worden.
Maximale lm-waarden en randvoorwaarden voor kalkzandsteen
De nationale bijlage van NEN-EN 1996-2 geeft voor kalkzandsteen metselwerk een aanbevolen maximale lm van 9 meter. Dilatatievoegen zijn verplicht bij sparingen en nabij hoeken. CUR-aanbeveling 82 voegt aanvullende vuistregels toe voor kalkzandsteen, inclusief onderscheid tussen gefundeerde en niet-gefundeerde wanden en de maximale wandlengten op basis van wanddikte en hoogte.
Randvoorwaarden voor toepassing en ontwerp
Een dilatatieplan is een essentieel instrument: het geeft aan waar en hoe dilataties worden aangebracht en moet tijdig vóór uitvoering op de bouwplaats beschikbaar zijn. Het plan bevat ontwerpen van gevelaanzichten, plattegronden, doorsneden en kenmerken van geveldetails en rekening houdt met bouwfysische en bouwtechnische dilataties.
Praktische uitvoering: dilatatieprofielen, rugvulling en kit
De dilatatievoeg wordt geaccentueerd door het correct kiezen van dilatatieprofiel, rugvulling en kit. Een rugvulling (backer rod) zorgt ervoor dat kit alleen langs de zijkanten hecht en voorkomt dat de voeg volledig massief wordt gevuld. Een open dilatatievoeg geeft ruimte voor beweging, terwijl een gesloten voeg ruimte biedt voor verschuiving en wordt afgewerkt met rugvulling en een weerbestendig afdichtingsprofiel.
Voor horizontale dilataties wordt vaak een gesloten voeg toegepast met een minimale dikte van 10 mm en ondersteuning door geveldragers. De temperatuursverschillen en krachten tussen buiten- en binnenblad bepalen de noodzakelijke lengte en positionering van dilataties. Een open voeg van 5 mm bij horizontale toepassingen wordt aangeraden, met kostende opties zoals voegbanden en dilatatielijm waar relevant.
Voorbereiding en onderhoud
Dilatatievoegen vereisen periodieke controle: inspectie en onderhoud om vervuiling en lekkage te voorkomen. Voor het aanbrengen van een dilatatievoeg in metselwerk maken experts gebruik van hoogwaardige beton- en gevelkit. Om het uiterlijk te bewaren kan de applicator de dilatatievoeg bezanden.
Een goede dilatatievoeg dient het uitzetten en inkrimpen van materialen op te vangen, en mag nooit star afgewerkt worden. Voor een kitkeuze geldt: kies voor een hoogwaardige elastische gevel- of vloerkit met voldoende elasticiteit en weerbestendigheid.
Concrete toepassingstips
- Hoeken van bakstenen gevelmetselwerk dienen gedilateerd te worden; bij betonsteen kan dit alternatief open of gevulde voegen betreffen.
- Bij geveldragers, balkons en galerijen moet de horizontale dilatatievoeg onder de opvangconstructie blijven.
- De maximale afstand tussen dilataties mag volgens praktijkrichtlijnen niet verder zijn dan 12 meter voor thermische dilataties, maar noorden/zonverwachting kan een iets grotere afstand toelaten.
Baksteen 👉 Dilateren van baksteenmetselwerk - KNB webinar
Tot slot
Een gedegen aanpak van dilataties bij betonstenen gevelmetselwerk vereist integrale afstemming tussen ontwerp, uitvoering en uitvoeringstoepassing, met aandacht voor Eurocode, nationale bijlage, CUR-aanbevelingen en de specifieke eigenschappen van kalkzandsteen en betonsteen. Een doordacht dilatatieplan voorkomt scheurvorming en behoudt de esthetiek en structurele betrouwbaarheid van de gevel.
Aanvullende bronnen en documenten
- Ontwerprichtlijnen baksteen in buitengevels (vuistregels voor verticale dilataties) - KNB
- Dilatatievoegen in gevelmetselwerk - algemeen advies (Terca Wienerberger)
- Maximale gevelhoogte in baksteenmetselwerk - KNB
- Voegafmetingen, voegconstructies en rugvulling - Zwaluw Den Braven
- CUR-aanbeveling 71 en 82 - dilatatieafstanden en aanpak