In deze tekst wordt eerst de aanwijzing van de binnenstad van Deventer als beschermd stadsgezicht belicht, gevolgd door een stedenbouwkundige en cultuurhistorische beschouwing ten aanzien van planologische strijdigheden die via deze planherziening planologisch mogelijk worden gemaakt. Het Stadhuiskwartier bevindt zich in de historische binnenstad van Deventer en is zichtbaar op de kadastrale kaart van 1911. Het plangebied ligt in een door het rijk aangewezen beschermd stadsgezicht dat de gehele oude stad binnen de 17de eeuwse begrenzing omvat. De aanwijzing tot beschermd stadsgezicht erkent het bijzondere historische karakter van de binnenstad, waarin het stratenpatroon, de schaal van de bebouwing, de profilering en inrichting van de openbare ruimten, en de structuur van verkaveling en bebouwing centrale rol spelen.
Beschermd stadsgezicht en karakteristieken
Naast deze specifieke historische kenmerken zijn er algemene stedenbouwkundige karakteristieken geformuleerd voor de stad als geheel. Daken in de oude stad bestaan voornamelijk uit zadeldaken voorzien van voorschilden met hellingen tussen de 45 en 60 graden. Binnen het gevarieerde gebied van de binnenstad zijn de belangen van het beschermde stadsgezicht echter niet overal gelijk, zoals blijkt uit de historisch ruimtelijke waarderingskaart die onderdeel uitmaakt van het aanwijzingsbesluit van 1988.
Beschermde gevelwand klasse 1 geeft de rooilijn, bebouwingsschaal en historisch bebouwingsbeeld aan, terwijl klasse 3 alleen de rooilijn en situering van de bebouwing als historisch van belang beschouwt. Dit betekent dat niet alles mogelijk is wat bebouwing betreft. Uit de kaart blijkt dat het nieuwe stadskantoor gelegen is bij historische rooilijnen met beschermingsniveau klasse 1; deze gebieden zijn vanuit ruimtelijk en cultuurhistorisch perspectief het waardevolst vanwege de combinatie van bebouwingslocatie, schaal, hoofdvorm, ritme en detaillering van individuele panden.
In de gevelwanden binnen deze gebieden vormen talloze monumenten de leidraad voor het beschermingsregime. Bij de inpassen van bebouwing zijn onder andere de gevellijn, gevelbreedte, kapvormen en gevelindeling van belang. In het plangebied en de nabije omgeving komen meerdere rijksmonumenten voor, die beschermd zijn door de Monumentenwet en mede leidend zijn geweest voor het ontwerp van het Stadhuiskwartier.
Overzicht van monumentale waarden en tijdlijn
Tijdens de sloop- en bouwwerkzaamheden worden maatregelen genomen om het risico op schade te beperken, met een monitoringsplan om de effecten te volgen. Een groot deel van het bouwvolume bevindt zich op het voormalige binnenterrein van het bouwblok Grote Kerkhof - Polstraat - Assenstraat, een terrein dat in de loop der eeuwen veranderde van groen privaat binnenterrein naar grotendeels bebouwd stedelijk gebied met publieke ruimte en restruimten. Met de realisatie van het Stadhuiskwartier en de bijbehorende dooradering wordt dit binnenterrein nu onderdeel van het publieke domein van de binnenstad.
De nieuwbouw is zodanig ontworpen dat het silhouet vanuit omliggende straten en pleinen nauwelijks verandert en aansluit bij de bestaande context. In de naastgelegen binnentuin rondom de Burgemeesterskamer ontstaat een strook nieuwbouw aan de stadskantoorzijde, terwijl de tuin aan de voormalige schouwburgzijde wordt vergroot. Dit behoudt de essentie van de binnentuin als een omsloten groene plek in de stenige binnenstad.
De nieuwbouw op de Bursestraat ligt ook op het oorspronkelijke binnenterrein van het bouwblok Grote Kerkhof - Polstraat - Assenstraat. Een steeg - de voormalige Bursesteeg - verbond vroeger het binnenterrein met Assenstraat en Polstraat. In de twintigste eeuw werd tussen Polstraat en Assenstraat aanvankelijk veel industriële bebouwing toegevoegd, waardoor tuinen op de voormalige binnenterreinen verdwenen. In de jaren tachtig werd een stadskantoor gebouwd op de oude kelders van Drukkerij Salland; een uitbreiding richting Schouwburg is nooit gerealiseerd, en er is doorbraak gemaakt richting Polstraat met de naam Bursestraat.
De informele wereld van het binnenterrein veranderde in de loop der tijd steeds meer in een publiek toegankelijk stuk binnenstad. De nieuwbouw van het Stadhuiskwartier aan de Bursestraat markeert een volgende stap in deze ontwikkeling. Ter plaatse van de zuidoostelijke pleinwand van het Grote Kerkhof en de noordelijke straatwand van de Polstraat grenst de nieuwbouw direct aan het middeleeuwse patroon van straten en pleinen in de binnenstad, wat stedenbouwkundig van wezenlijk belang is voor een naadloze inpassing.
Polstraat en Grote Kerkhof: bouwmassaverschuiving en ritme
Op de plaats van de voormalige schouwburg is het entreegebouw gesitueerd met daarin de hoofdingang van het nieuwe stadskantoor. Het bouwvolume van het entreegebouw past in de schaal van de gevelwand aan het Grote Kerkhof, met afstemming van kapvorm, materialen en detaillering die een bijzondere verschijningsvorm geven. Het Stadhuiskwartier presenteert zich op een vanzelfsprekende maar eigentijdse manier aan het Grote Kerkhof.
Met de bouw van het nieuwe stadskantoor en het naar voren trekken van de rooilijn aan de Polstraat wordt de oorspronkelijke situatie van de Polstraat benaderd. Uit de historische verkenning van Polstraat 1 blijkt dat de oorspronkelijke rooilijn gesloten was, wat blijkt uit de kadastrale minuut van 1826. De voorgevel van de huidige nieuwbouw ligt grotendeels op de middeleeuwse rooilijn en waar noodzakelijk terug, om parkeergarage en toegang tot de binnenhof mogelijk te maken. Deze restauratie versterkt de ruimtelijke opeenvolging van de straatwand; het is een positieve stadsreparatie.
De bouwmassa aan de Polstraat bestaat uit twee delen. De korrelgrootte van de bouwdelen sluit aan bij de monumentale langsgevel van het Wanthuis en de kleinschaliger bebouwing in het directe aangrenzende deel. Het deel dat ligt in de historische rooilijn sluit aan bij de gevelbreedtes van de Polstraat, heeft een lagere bouwhoogte dan het Wanthuis en vormt geen concurrentie voor de naastgelegen bebouwing. De ramen- en gevelopeningenritmiek is afgestemd op het karakter van de naburige bebouwing, en de kap heeft een soortgelijke vorm als die van het entreegebouw aan het Grote Kerkhof. Het tweede, teruggelegen bouwdeel heeft eveneens een lagere bouwhoogte en een verwante architectuur, vergelijkbaar met het entreegebouw.
De eeuwenoude Athenaeumbibliotheek, de oudste stadsbibliotheek van Nederland, en de nabijgelegen historische bouwtracés blijven als referentiepunt dienen voor de huidige plannen. Ook de stedelijke samenhang met de bergachtige en historisch belangrijke gebouwen rondom de binnenstad ondersteunt een integrale benadering van renovatie en herinrichting.
Historische en cultureel-architectonische context van Deventer
Deventer is een van de oudste steden van Nederland met een rijke middeleeuwse geschiedenis die bewaard is gebleven in vele monumentale panden. De stad ontstond rond Lebuïnus, met een romaanse kerk en later een groeiend handelscentrum aan de IJssel. De historische randvoorwaarden werden in de loop der eeuwen versterkt door ommuring, grachten en verdedigingswerken, terwijl het middeleeuwse straat- en pleinpatroon grotendeels bewaard bleef.
Het huidige erfgoed wordt mede bepaald door de klassieke geveltypes die in Deventer te zien zijn: Deken Doys Huis, Hanzegevels, klokgevels, trapgevels, Gelders-Overijsselse gevels, Penninckshuis, Drie Haringen, Landshuis en andere bewaard gebleven gevels. Deze gevels vertellen verhalen over de handel, bestuur en rijkdom van de stad in verschillende perioden.
De binnenstad heeft zich door de eeuwen heen ontwikkeld tot een ensemble van monumenten, pleinen en voormalige kolossale gebouwen, waar nog steeds publieksfuncties zoals musea en bibliotheken aanwezig zijn. De transitie van private binnenterreinen naar publiek domein in het Stadhuiskwartier weerspiegelt deze voortdurende verandering van functies en betekenissen in de stedelijke ruimte.
Musea, religie en cultuur in Deventer
Belangrijke monumenten zoals de Lebuinuskerk, de Bergkerk, de Broederenkerk en de Walstraat- en Proosdij-gebouwen illustreren de religieuze en intellectuele geschiedenis van de stad. Daarnaast zijn er iconische gebouwen als de Waag en het Stadhuis die de stedelijke identiteit van Deventer versterken.
In 2023 werd verwezen naar participatieve projecten en herbestemming-initiatieven zoals BOEi-onderzoeken naar industriële erfgoedsites, wat de ruimte- en materiaalkeuzes voor hedendaagse herbestemming van industriële panden beïnvloedt.
Technische en ecologische aspecten van de ontwikkeling
Tijdens de sloop- en bouwwerkzaamheden worden maatregelen getroffen om schade aan de omgeving zoveel mogelijk te beperken; een monitoringsplan maakt het mogelijk om de effecten real-time te volgen. De materialen, belichting en detaillering van gevels zijn afgestemd op de bestaande erfgoedwaarde en dragen bij aan een harmonieuze integratie van nieuwbouw met de historische context.
Opgemerkt wordt dat de nieuwbouw zo is gepositioneerd dat het silhouet vanuit omliggende straten en pleinen minimaal verandert, terwijl de openheid en toegankelijkheid van binnentuinen behouden blijven.
Gevelkunst en gevelmoderne elementen
In de Kleine Overstraat staat de gevelsamenstelling van Juffershof centraal: zeven parels van gevels vormen samen een complex dat een museum, kantoren en 18 appartementen herbergt. De gevels zijn elk uniek in materiaal en afwerking, met handmatig gezaagde bakstenen, een groene glazuurlaag en steenstrips die een rijke gevelarchitectuur tonen.
Daarnaast toont Deventer een lange geschiedenis van monumentale gevels die verschillende bouwstijlen representeren, waaronder Deken Doys Huis, Hanzegevels, Klokgevels, Trapgevels, en Renaissance- en Barokke gevels. Deze gevels illustreren de veranderende modetrends en economische macht van de stadselite in verschillende periodes.
Suggesties voor verdere verkenning
- Onderzoek naar langetermijnbehoud van middeleeuwse gevelornamenten en restauratiewijzen.
- Vergelijkende analyse van renovatieprojecten in vergelijkbare Hanzestadten.
- Impact van monitoringsplannen op toekomstige bouwprojecten in beschermd stadszichten.
tags: #deventer #binnenstad #gevels