Bij een externe liquordrainage wordt er tijdelijk hersenvocht (liquor) afgevoerd. Liquor stroomt door de hersenkamers naar de ruimte rondom de hersenen en het ruggenmerg en wordt uiteindelijk weer opgenomen in een grote ader tussen beide hersenhelften. Er zijn 2 soorten externe liquordrainage mogelijk: een externe lumbale drain (ELD) en een ventriculo-ependromale of ventriculo-subarachnoïde drain (EXterne ventrikeldrain).
Doel en achtergronden van hydrocefalie
Hydrocefalie, de vorming van een “waterhoofd”, berust op een gestoorde omloop van het hersen- en ruggenmergsvocht (liquor). Normaliter is er een evenwicht tussen productie en afvoer van liquor. Wanneer de doorstroom vastloopt of de opname in de bloedbaan gestoord is, ontstaat stuwing van liquor en toegenomen druk in de schedel. Dit kan verwardheid, sufheid, loopproblemen, wazig zien, hoofdpijn en braken veroorzaken. De behandeling is meestal chirurgisch: het omzeilen van de belemmering door een drain aan te leggen die liquor afvoert.
Hydrocefalie kan niet communicerende (afvoer uit de ventrikels is afgesloten) of wel communicerende zijn (doorstroom mogelijk, maar resorptie in de bloedbaan is gestoord). De oorzaak kan aangeboren vernauwingen, verklevingen na infecties, tumoren of andere aandoeningen zijn. Er zijn ook aandoeningen waarbij de productie van liquor verhoogd is, maar dit komt zelden voor en wordt hier buiten beschouwing gelaten.
Soorten externe drainage en waarom ze worden toegepast
Externe drainage wordt toegepast om tijdelijk de druk in de hersenen te verlagen en zo klachten te verlichten of urgentie te verminderen. De twee belangrijkste types zijn:
- Externe lumbale drain (ELD): een dunne slang via de huid in het onderste gedeelte van de rug, waardoor liquor uit het wervelkanaal wordt afgevoerd.
- Externe ventriculaire drain (EVD): een slangetje dat via een klein gaatje in de schedel in de hersenkamer wordt ingebracht en via een extern pompje of reservoir de liquor afvoert.
Tijdens het overleg en de operatieve planning bespreekt de arts welke drain het meest geschikt is, afhankelijk van de lokalisatie van de probleemdrain en de oorzaak van hydrocefalie. Voor de operatie gaat u naar het preoperatieve spreekuur (POS) en bespreekt u met de anesthesioloog uw medische voorgeschiedenis, medicijngebruik en eventuele aanvullende onderzoeken.
Operatieve feiten en plaatsing van de drain
Het plaatsen van een VP-drain (ventrikelo-peritoneale drain) of externe drain vereist een operatie onder narcose. De neurochirurg boort een klein gaatje in de schedel en brengt via dit gaatje de drain in de hersenkamer. De drain wordt onderhuids langs een pompje naar de buikholte geleid, waarna liquor via het buikvlies wordt opgenomen. Bij een externe drain wordt de vloeistof tijdelijk afgevoerd naar een extern reservoir; de hoogte van dit reservoir bepaalt hoeveel liquor er afloopt.
Bij een externe lumbale drain wordt de slang via de onderrug ingebracht, meestal onder lokale verdoving, en blijft de drain tijdelijk buiten het lichaam aangesloten op een opvangreservoir. Beide methodes vereisen dat de drain na installatie op hoogte wordt ingesteld en indien nodig tijdelijk wordt dichtgezet om de hersendruk te toetsen en aanpassingen te maken.
Operatiedag en onmiddellijke nazorg
Op de dag van de operatie moet u nuchter zijn. Na de operatie controleert de verpleegkundige regelmatig uw vitale functies en neurologische status (kracht, bewustzijn, pupilgrootte). Pijn kan optreden op de plaats waar de drain is ingebracht en in de buik, waarvoor pijnstillers worden gegeven. Een goede stoelgang ondersteunt het effect van de drain. Antibiotica wordt meestal 24 uur na de operatie gegeven om infectie te voorkomen.
Na de operatie ziet u de drain niet altijd direct zitten; soms voelt u hem wel onder de huid. Het litteken op het hoofd verdwijnt grotendeels onder het haar. Complicaties zoals bloeding, wondinfectie, lusvorming of dislokatie van de drain kunnen optreden en soms is een heroperatie noodzakelijk. Ook kan overdrainage voorkomen, wat leidt tot klachten door te weinig liquor in de ventrikels. Snelle herkenning en behandeling zijn dan vereist.
Nazorg, activiteit en lange termijn
Na de operatie volgt u in principe een ziekenhuisopname. De eerste weken moeten patiënten voorzichtig doen met bukken en tillen. Patiënten met VP-drain kunnen in principe een normaal leven leiden, maar diepe duiken en sommige sporten (zoals rugby) kunnen worden afgeraden. Het lichaam moet wennen aan de nieuwe vochtbalans, wat betekent dat klachten niet onmiddellijk verdwijnen. De eerste 3 weken is voorzichtig bewegen en tillen aanbevolen; na ongeveer 4 weken keert men meestal terug naar bijna alle activiteiten.
De drain kan tevens tijdelijk dichtgezet worden om te controleren of het lichaam zonder drain functioneren kan; dit gebeurt meestal gedurende korte periodes onder begeleiding van een arts. Bij ontslag krijgt u adviezen mee voor thuis en afspraken voor vervolggesprekken op de polikliniek. Het monitoren van de toestand gebeurt levenslang, zeker bij VP-drain systemen.
Verschillende vormen en complicaties van drainingsystemen
Een VP-drain is een slangetje dat liquor afvoert van de hersenkamer naar de buikholte. Het systeem bestaat uit een slangetje in de hersenkamer, een ventiel of pomp (drukregelaar) en een afvoerende buis. De pomp kan verschillende drukken hebben en sommige systemen hebben verstelbare kleppen. Complicaties aan VP-drain of externe drain zijn onder andere:
- verstopping of occlusie van een deel van het systeem door bloed, weefsel of ontstekingen;
- losraken, knikken of lussen van de slang;
- infectie rondom de incisie of inwendige delen, mogelijk vereist verwijdering van het systeem;
- overdrainage met te snelle afvoer van liquor, wat klachten kan geven
- niet goed werkende drain met toename van liquor en toename van ventrikeldruk
In zeldzamere gevallen kunnen beschadiging van hersenweefsel of darmperforatie optreden. De drain kan na verloop van tijd ook „verdwijnen” door adaptieve veranderingen in de liquorstroom. De duur van drainage verschilt per patiënt en wordt individueel bepaald in overleg met de neurochirurg.
Specifieke overwegingen en revalidatie
Na de plaatsing van een VP-drain of EVD blijft uw kind onder controle van de neurochirurgie. De controle omvat regelmatige echo’s van de hersenen, schedelomtrekmetingen en neurologische evaluatie. Na ontslag blijft follow-up op de polikliniek noodzakelijk en deze controles blijven levenslang nodig. Een VP-drain kan betekenen dat het kind een normaal leven kan leiden, maar in uitzonderlijke sporten en duiken wordt soms geadviseerd om voorzorgsmaatregelen te nemen.
Preoperatieve en postoperatieve instructies
Voor de operatie ontvangt u instructies over nuchter zijn, medicijngebruik en mogelijk aanvullende onderzoeken zoals bloedonderzoek of ECG. De anesthesioloog bespreekt de voorgeschiedenis en medicatie en geeft adviezen over het stoppen met bepaalde medicijnen voor de operatie. Op de hieltdag van de opname wordt u begeleid door verpleegkundigen en artsen, die vragen stellen en de voorbereiding controleren. Eenmaal geplaatst, houdt de drain aandacht nodig voor hoogte-aanpassingen bij elke houdingverandering om overflow of underflow te voorkomen.
Samenvatting van de belangrijkste concepten
Externe en VP-drains bieden een uitweg voor liquor wanneer de natuurlijke afvoer is verstoord. Het doel is drukreductie en stabilisatie van de hersenen, gevolgd door monitoring en geleidelijke terugkeer naar normale activiteiten. Ondanks de operatieve eenvoud kan de drain permanente zorg vereisen en zijn complicaties mogelijk. De keuze voor een externe drain versus een VP-drain hangt af van de behandeling en de situatie van de patiënt.
Externe ventriculaire drainage (EVD)
Data en concepten over liquorproductie en -circulatie
Liquorproductie bedraagt ongeveer 400-500 ml per dag, met een totaal liquorvolume van circa 150 ml dat continu circuleert en wordt heropgenomen via arachnoïdale granulaties. Normaliter is er balans tussen productie en afvoer; bij verstoring leidt dit tot hydrocefalie. De productie blijft doorgaan zelfs bij verhoogde druk. De passage van liquor verloopt via de zijventrikels naar derde ventrikel, via aquaduct naar vierde ventrikel en uiteindelijk naar de buitenruimte en ruggenmerg, waar het via het buikvlies wordt opgenomen bij VP-drain.
tags: #drain #afvoer #ventrikelvocht #hydrocephylus