Vier de zomer bij Royal Delft Museum! Delft is naast de stad van Delfts Blauw ook dé wereldberoemde plek van de schilder Johannes Vermeer. Naast zijn geboorte groeide de meesterschilder hier op en schilderde hij er zijn beroemde schilderijen. Ook speelde het persoonlijk leven van Vermeer zich af in Delft.
Het leven van Johannes Vermeer begon in de Nieuwe Kerk. Op 31 oktober 1632 werd Vermeer hier gedoopt, waarna hij een groot deel van zijn leven doorbracht op de Markt, gelegen naast de kerk. Na zijn dood bleef Vermeers werk lang ondergewaardeerd. Vermeer had ook maar weinig schilderijen gemaakt, naar schatting een stuk of 40. Dit aantal is erg laag vergeleken met andere schilders van die tijd. Pas in 1866 begon Vermeer beroemder te worden.
Het Straatje en de locatie in Delft
Een bekend stadsgezicht in Delft is zichtbaar op het schilderij ‘Gezicht op huizen in Delft’, beter bekend als ‘Het Straatje’. Vermeer schilderde dit straatje mogelijk in een wijk waar timmerlieden en vleeshouwers woonden. In nov. 2015 stelde kunsthistoricus Frans Grijzenhout dat het pand aan de Vlamingstraat in Delft de bewuste locatie moet zijn. De bijbehorende broker-informatie in het 17e-eeuwse register op het kadegeld gaf de breedtes van huizen en poorten weer, wat de exacte situering ondersteunde. Grijzenhout concludeerde daarnaast dat de rechterhuis- en poortjesopstelling uniek was voor Delft in die periode.
Wil je Het Straatje van dichtbij bekijken? De huizen die nu aan de Vlamingstraat 40-42 staan, lijken nauwelijks op de huizen die Vermeer schilderde; ze dateren uit het laatste kwart van de negentiende eeuw. Alleen het markante rechter poortje van Het Straatje blijft herkenbaar. Het rechterhuis op het schilderij was eigendom van een tante van Vermeer, en de moeder en zus van Vermeer woonden schuin tegenover, aan dezelfde gracht. Vermeer kende dit straatje dus goed en had er persoonlijke herinneringen aan.
De locatieronde blijft een onderwerp van discussie. Het Rijksmuseum rapporteerde in 2015 dat de exacte locatie aan de Vlamingstraat ligt, met nummer 40-42. De wijk werd toen beschreven als een middenstandswijk met vleeshouwers en timmerlieden als buren. Eveneens is er nog altijd een wandelroute beschikbaar, de Vermeer-wandelgids Het Delft van Vermeer (kubuswandeling), die langs 12 locaties en 6 kubussen trekt en informatie biedt over Vermeer en Delft in de 17e eeuw.
Grote beeldbepalingen in Het Straatje
Het Straatje zelf, officieel bekend als Gezicht op Delft, toont een straatzicht met huizen aan weerszijden en een straatje dat de kijker uitnodigt om in de scène te stappen. In de kunsthistorische discussie worden verschillende varianten van het schilderij genoemd: de editie met een dicht slot en een later toegevoegde deur werd vervangen door een open deur, waardoor de scène toegankelijker lijkt. Dit soort aanpassingen tot schilderijen van Vermeer zijn geen uitzonderingen; uit onderzoek blijkt dat ruim 30 van de 37 aan Vermeer toegeschreven schilderijen wijzigingen vertonen, variërend van subtiel tot ingrijpend in compositie en betekenis.
De nieuwe Vermeer Het 2e straatje
Op Het Straatje is vastgesteld dat de rechterpoortje een “Penspoort” jirgt, en dat de boom en klimop op het schilderij overeenkomen met kaarten uit die tijd. De locatie, ooit afgebroken en herbouwd, blijft vandaag toegankelijk als sporen van het Delft uit de 17e eeuw. Het schilderij is circa 1658-1659 gemaakt en meet 54,3 x 44 cm. Hieronder staan enkele cruciale feiten rond Het Straatje en Vermeer:
- Onderzoek toonde aan dat het huis rechts op Het Straatje eigendom was van Vermeers tante, en de moeder en zus woonden schuin aan de overkant.
- De exacte breedtes van de huizen en de afstand tussen twee poorten komen uit het kadegeldregister uit Delft.
- Het Straatje maakte deel uit van de Dissius-veiling en kwam uiteindelijk terug in de collectie van de Nederlandse staat via aankoop in 1921.
Andere locaties en het leven van Vermeer in Delft
Naast Het Straatje zijn er meer locaties in Delft met een sterke band met Vermeer. Het geboortehuis aan de Voldersgracht 25 was waar de familie Vermeer woonde voordat zij naar de Markt verhuisden. Huis Mechelen aan de Markt was een belangrijk huis waar Vermeer na zijn huwelijk met Catharina Bolnes 15 jaar woonde en een atelier had met noordelijk gericht licht, wat de belichting en schaduwwerk beïnvloedde. Na de dood van Vermeer verhuisde hij naar de Oude Langendijk bij zijn schoonmoeder Maria Thins. Het Sint-Lucasgilde speelde een cruciale rol in zijn carrière: Vermeer werd in 1653 lid van dit gilde en fungeerde later als hoofdman (1662-1663 en 1670-1671). Het gildehuis stond aan de Voldersgracht in Delft.
Voorstraat 39 kende Pieter van Ruijven, de belangrijkste mecenas van Vermeer, en zijn vrouw Maria de Knuijt. Van Ruijven speelde een sleutelrol in de ondersteuning van Vermeers werk, en het vermogen van Van Ruijven zorgde ervoor dat Vermeer uitgebreid kon werken aan zijn verfijnde schilderijen.
Vermeer in het museum en moderne inzichten
Op de dag van het Vermeerjaar is het mogelijk om in Royal Delft Museum het Huisje Vermeer Straatje te schilderen tijdens workshops. Een van de meest fascinerende aspecten van Vermeers werk is de mogelijkheid dat zijn schilderijen en hun iconografie telkens opnieuw onderzocht worden met moderne technieken, waardoor details zoals de deur, het rode luik en de figuren in het schilderij Nieuwe inzichten opleveren over de beeldtaal van Vermeer.
| Onderzoekspunt | Belang | Resultaat |
|---|---|---|
| Locatie Het Straatje | Herkenning van exacte panden | Vlamingstraat 40-42; 1667-registraties bevestigen gevelindeling |
| Wijzigingen in schilderijen | Inzicht in Vermeers werkwijze | 30 van 37 schilderijen toon wijzigingen |
| Geboorte- en begraafplaatsen | Levensloop en familiebanden | Nieuwe Kerk dopen; Oude Kerk graf Vermeer |
Overige context en bronnen
In de literatuur blijkt dat de discussie rondom De Penspoort en het verstrijken van de tijd in Vermeers werk voortdurend in beweging is. Grijzenhout’s bevindingen, die gebaseerd zijn op uitgebreide archiefstudie en kaarten uit de 17e eeuw, vormen een belangrijke bijdrage aan de verbeelding van Vermeers Delft. Daarnaast bieden tentoonstellingen zoals het Vermeer Centrum Delft en wandelroutes in de oude binnenstad een praktische verankering van Vermeers nalatenschap in hedendaags toerisme en onderzoek.