De gedachte binnen de Joodse rouwtraditie die Gunther Demnig inspireerde tot zijn kunstwerk ‘Struikelstenen’ vormt een unieke manier van herinneren. In ruim twintig jaar zijn zo’n 70.000 koperkleurige stenen door hem geplaatst, in de stoepen en trottoirs van nu al 24 landen. Elke steen draagt een naam en ligt vrijwel altijd voor de woning van de persoon die daar vroeger woonde.
Voorbijgangers ‘struikelen’ toevallig over het kleine monument en worden meegenomen in die traditie om niet te vergeten. In de openbare ruimte vormt het kunstwerk in Nederland een tastbare aanvulling op het Joodsmonument.nl en op de Open Joodse Huizen die elk jaar vanuit het Joods Cultureel Kwartier worden gecoördineerd. Ook in dat monument en bij die herdenkingen staan levens van de slachtoffers centraal.
Op talloze plaatsen in Nederland liggen al de koperkleurige stenen. Amsterdam, waar ruim 80.000 Joden woonden aan de vooravond van de Holocaust, telt inmiddels zo’n 500 Struikelstenen. Elk jaar komen daar een aantal bij. Het Joods Cultureel Kwartier presenteert de tijdelijke tentoonstelling Struikelstenen. Herdenken en sociale sculptuur in het Nationaal Holocaustmuseum i.o., in samenwerking met de ambassade van Duitsland. De tentoonstelling toont een aantal persoonlijke verhalen achter Struikelstenen in Duitsland. Deze tentoonstelling is niet langer te bezoeken. Bekijk de agenda voor actuele tentoonstellingen en activiteiten.
De Struikelsteen is een kubusvormige steen, gegraveerd met een naam, geboorte- en sterfdatum en de plaats waar de naam gestorven is (lees: vermoord). Het is een monumentaal tegeltje dat je ongevraagd kennis laat maken met een naam van tijden geleden. Soms liggen er twee à drie tegeltjes bij elkaar, altijd recht voor een huis, of een huis dat er ooit gestaan zou hebben.
Aan de hand van de woorden “Iemand is pas echt vergeten, als zijn naam is vergeten” sloeg een oude echtgenoot in Berlijn vlak na de Shoah een tegeltje voor zijn huis, als nage denkenis aan zijn gedeporteerde vrouw. Zo zou haar naam niet in de vergetelheid raken, wanneer hij ook zou moeten sterven. Kunstenaar Gunter Demnig maakte van deze nagedachtenis een monumentaal concept. Sinds 1996 reist hij door heel Europa, om slachtoffers van het nationaalsocialisme die zijn gedeporteerd en omgekomen, een herdenking te geven. Demnig hoeft geen levens te redden, maar wil slechts uit respect voor het volk dat moest verdwijnen, de waarde van hun namen koesteren.
De handeling kan alleen door Demnig zelf worden gedaan; het behoeft een bepaalde ceremonie en respect, dat als één ritueel moet worden gezien. Dus, wanneer je binnenkort door de Plantage Muidergracht loopt en bijna denkt te vallen over een verdomd slecht onderhouden stoep, kijk nog eens goed! Misschien was het een naam die om een korte herdenking vraagt.
Mokum was in eerste instantie de jiddische bijnaam die de latere Asjkenazische Joden na de oorlog aan Amsterdam gaven. Sofia studeert Filosofie in haar eigen geboortestad, maar reist het liefst door gesprekken en verhalen van overal en nog verder. Ze wil intiem en vanuit verschillende ingangen kennismaken met onbekende gezichten en wil woorden die verkeerd om lijken te staan nog een etmaal draaien. Sofia raakt graag maatschappelijke fenomenen aan, maar ook juist die, die zodanig niet meer opvallen.
Stolpersteine, ook bekend als struikelstenen, is een project van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig (geboren in 1947 in Berlijn). Het is een over geheel Europa verspreid monument voor de slachtoffers van het nationaalsocialisme. Demnig brengt deze gedenktekens aan in het trottoir voor de vroegere woonhuizen van mensen die door de nazi's verdreven, gedeporteerd, vermoord of tot zelfmoord gedreven zijn. De stenen zijn van beton. Op 16 december 1992 plaatste Demnig een steen met daarop een messing plaatje met de eerste regels van een bevel tot deportatie. Op 4 januari 1995 plaatste hij in Keulen de eerste stolpersteine, toen nog zonder toestemming van de autoriteiten. In mei 1996 plaatste hij 51 stolpersteine in de Oranienstraße in Berlin-Kreuzberg. De stenen werden lange tijd allemaal door Demnig zelf met de hand gemaakt en geplaatst.
Genoodzaakt door de stormachtige ontwikkeling van het project, laat hij zich sinds 2005 ondersteunen door de bevriende beeldhouwer Michael Friedrichs-Friedländer en twee andere ontwerpers, die de stenen maken. Omdat in Amsterdam een lange wachtlijst was ontstaan voor plaatsing, worden de stenen sinds 2021 ook in een werkplaats in de tuin van het Goethe-Institut aan de Herengracht geproduceerd. Demnig plaatst de eerste stolpersteine in een gemeente nog altijd bij voorkeur zelf. Als er vervolgens opnieuw stolpersteine geplaatst worden, kan dat in overleg door de lokale gemeenschap worden gedaan. De eerste stolpersteine in Nederland verschenen in 2007, in België in 2009.
Naast Stolpersteine legt Demnig af en toe ook zogenaamde struikeldrempels (Stolperschwelle) in het formaat 100 × 10 cm, die hele slachtoffergroepen herdenken. In december 2018 breidde Demnig zijn concept uit met de zogenaamde remembrance stones, die slachtoffers van het franquisme gedenken. De eerste van deze stenen legde hij op Mallorca. Het Olympisch Stadion in Amsterdam coördineerde het leggen van stenen voor Joodse turnsters die in 1928 goud wonnen en hun coach Gerrit Kleerekoper. In Utrecht werden ook stenen gelegd voor Judikje Simons en haar gezin en voor bewoners van het Centraal Israëlitisch Weeshuis. In Rotterdam zijn enkele malen stenen gestolen vanwege de waarde.
Begin 2020 lagen er meer dan 75.000 stolpersteine in 1200 Duitse gemeenten, waaronder in Aken, Berlijn, Bonn, Bremen, Duisburg, Frankfurt, Hamburg en Keulen. In Oostenrijk verschenen sinds 2005 straatsteenachtige gedenkborden in Wenen, en in Tsjechië en andere landen zijn er vergelijkbare initiatieven verschenen. In België zijn sinds mei 2009 Stolpersteine geplaatst. De Amsterdamse straten bevatten inmiddels rond de 250 tegels; wereldwijd zijn het er zo’n vijftigduizend. De stenen markeren persoonlijke herinneringen op individueel niveau, wat soms kritiek oproept over de confronterende aanwezigheid voor bewoners van een buurt.
Waarom Struikelstenen zo centraal staan in hedendaags herdenken
De stenen zijn bedoeld om het individu centraal te zetten en zo te herinneren wie er verloren ging. Ze sluiten aan op een trend van individualisering en de behoefte aan persoonlijke verhalen, terwijl er tegelijkertijd een groeiende behoefte aan herdenken is. Een kritiek punt is dat de aanwezigheid van gedenksteentjes voor de deur confronterend kan zijn en dat er discussie is of het karakter van het project standhoudt bij zo’n grote schaal.
Het project is ondergebracht in een stichting, zodat het verder kan groeien ook zonder De mnig. Veel stenen worden tegenwoordig aangelegd met hulp van vrijwilligers en gemeenten, wat de betrokkenheid van de gemeenschap versterkt. De Struikelstenen herinneren aan allen die in het nazistisch regime slachtoffer werden van deportatie, vervolging of moord, inclusief Joden, Sinti en Roma, politieke gevangenen en andere groeperingen.
In Nederland bestaan er talloze tellingen per gemeente. Zo zijn er in Borne 81 Struikelstenen; in Den Haag 131; in Amsterdam circa 500; en in vele andere plaatsen tientallen tot honderden. De variatie toont de regionale geschiedenis en de aanwezigheid van Joodse gemeenschappen en verzetsverhalen door de jaren heen.
- Leer meer over Stolpersteine en volg actuele tentoonstellingen via het Joods Cultureel Kwartier.
- Bezoek plaatsen waar Stolpersteine geplaatst zijn om ter plekke te ervaren wat de stenen betekenen.
- Overweeg bijlagen en samenwerking met lokale bewoners voor toekomstige plaatsingen.
Wilt u op de hoogte blijven van de mooiste verhalen en het laatste erfgoednieuws?