Mijn onderzoek naar De Wolken van Martinus Nijhoff was in die tijd begonnen. Ik wist dat Nijhoff vaak gedichten over zijn eigen moeder of moeders in het algemeen schreef. Andere dingen die ik al wist, probeerde ik tijdens het lezen te vergeten. Gedichten konden het beste gelezen worden met behulp van een veelbeproefd voorbeeld. Ik besloot het leven van Franciscus van Assisi als voorbeeld te kiezen. Deze heilige bracht zijn leven voor een belangrijk deel in de buitenlucht door, zoals ook De Wolken zich in de buitenlucht afspeelde.
Tijdens Nijhoffs eerste Italiaanse reis kwam hij in aanraking met Franciscus van Assisi. Nijhoff verliet regelmatig de oudste stadspoort van Assisi en wandelde door de uitbundige omgeving. In een brief aan zijn moeder die hij later nog een keer overschreef, vertelde hij over zijn ervaringen. Hij wilde niet al te lovend over Franciscus schrijven, omdat zijn moeder nu eenmaal niet dol was op van die roomskatholieke heiligen. Het zou haar verdrietig kunnen stemmen.
Ik probeerde De Wolken te lezen volgens de beginselen van de tekstpsychiatrie. Ik probeerde het gedicht zichzelf voor te laten lezen en vervolgens tot een betekenis uit te nodigen. Ik had er moeite mee betekenis en bekentenis niet met elkaar te verwarren. De Wolken is vergelijkbaar met een scène uit de film “Circus” van Charley Chaplin. In deze scène stelt Chapley Chaplin per ongeluk de goocheltafel van de goochelaar in werking. Aan alle kanten kruipen de konijnen en duiven tevoorschijn.
Het gedicht De Wolken begon idyllisch: een moeder met haar kind op een zomerse dag in de hei, turend naar de wolken, gevolgd door een spel met vormen dat vervolgens een ervaring van weemoed oproept wanneer de moeder glimlachend weent. Jaren later herhaalt zich dit als het kind zelf vader wordt en met zijn eigen zoontje dezelfde ervaring beleeft. De vraag waarom moeder weent en waarom het kind hetzelfde voelt wordt niet expliciet beantwoord, maar de cyclische structuur en de tijdsverloop suggereren het verband tussen vergankelijkheid en herinnering.
De wolken staan symbool voor het menselijk bestaan en de opeenvolging der generaties. Het voortdurend ontstaan en vergaan van wolken vormt een kernachtige metafoor die Nijhoffs herinneringsgedicht als onderwerp heeft. Het gedicht eindigtweemoedig: de verteller ziet de wolken en begrijpt waarom moeder schreide, op een moment waarop tijd en afstand zichtbaar worden. Deze interpretatie sluit aan bij de aard van herinneringspoëzie waarin het ongrijpbare, maar voelbaar belang van het verleden centraal staat.
In de literatuurgeschiedenis vertolkt Nijhoff met De Wolken een langlopende traditie: wolken als motief voor vergankelijkheid en creatie, maar ook als spel van taal en werkelijkheid. De bloemlezing van Wilhelm von Hofmannsthal en de romantische voorgangers tonen aan hoe wolken dichterlijk werden gebruikt om ideeën van taal, realiteit en verbeelding te verkennen. De filologische benadering toont aan hoe de wolken kunnen dienen als lens waardoor taal en werkelijkheid elkaar beïnvloeden.
De kern van de interpretatie ligt in de relatie tussen kind en taal. Het kind introduceert een zuivere, onbevangen taal die nog niet gevangen is door volwassen conventies. Nijhoff lijkt het kind in zijn poëzie te gebruiken als drager van deze zuiverheid, wat terug te zien is in stukken als “Het kind en ik” uit Nieuwe gedichten. De moeder en het kind fungeren als symbolen voor poëtische inspiratie en de dialoog tussen taal en werkelijkheid.
Ook de retoriek van herinneringen komt terug in de beschrijving van de methodologie van het onderzoek naar De Wolken. Ik probeerde tekeningen van Michelangelo als hulpmiddel te gebruiken om De Wolken beter te kunnen lezen, en verwisselde objecten in vitrines om zo verworven betekenissen te exploreren. De herinneringen aan Nijhoffs moeder werden vaak gemoeid met de zoektocht naar de juiste interpretatie van de wolkenbeelden en de betekenis die zij dragen voor het ik-figuur.
In de academische literatuur wordt gewezen op de wisselwerking tussen beeld en taal in de wolken-diepten. Aristoteles, Lucretius en Philostratus leveren een historisch kader voor hoe wolken en beelden als voorwerpen tot betekenis leiden via projecties van de waarnemer. De rol van de kijker bij het waarnemen van een kunstwerk is cruciaal: wolkenbeelden krijgen betekenis door de interpretatie van de toeschouwer. Dalende en rijzende vormen in de wolken worden zotekens die poëzie en mythologie met elkaar verweven.
Het gedicht De Wolken behoort tot de herinneringsgedichten en lijkt qua inhoud vrij onbestemd, maar de thematische kern ligt in de vergankelijkheid en continuïteit van menselijke relaties en herinneringen. De symboliek van wolken is ingebed in een bredere traditie van wolkenbeelden in de romantiek en symbolisme, die Nijhoff vanuit zijn eigen tijd en kennis relateert aan Franse en Duitse literaire tradities. De uiteenzetting laat zien hoe Nijhoff in zijn overwegingen verschillende polariteiten inzet: geheugen tegenover verbeelding, taal tegenover werkelijkheid, en mens tegenover natuur.
Samenvattend biedt De Wolken een rijke samensmelting van biografische, literaire en philologische lagen: het beeld van moeder en kind als dragers van poëtische inspiratie, de rol van herinneringen bij interpretatie, en de eeuwenlange debat over de verhouding tussen taal en werkelijkheid. Nijhoff put uit een lange traditie waarin wolken dienen als lens om menselijke ervaringen en tijd te begrijpen, en waarin de toeschouwer zelf medeauteur wordt van betekenis.
Belangrijke passages en interpretatieve fenomenen
- De eerste zin bevat al veel van de latere verwarring: de verwarring tussen bekentenis en betekenis speelt een grote rol in de hele Europese lyriek.
- De moeder vraagt haar kind om een talige vorm te geven voor een onbekende realiteit; het kind voldoet, maar de werkelijkheid ontsnapt toch aan de greep van taal.
- Het kind staat symbool voor zuiverheid en ononttrokken taal; het kind belichaamt de inspiratie voor het dichterlijke proces.
- Deела intertekstuele verwijzingen naar Lucretius, Aristoteles en Philostratus tonen hoe wolken als representaties van het niet-bestaande worden begrepen door de kijker.
Contextuele elementen uit Nijhoffs oeuvre
De wolken komen in Nijhoffs poëzie slechts sporadisch voor, maar fungeren als een krachtig motief voor jeugdherinneringen en poëzie-creatie. Het gedicht De Wolken is een van de herinneringsgedichten waarin subject en object soms gescheiden blijven, terwijl de poëtische expressie tracht de vluchtige vormen vast te leggen. De vergelijking tussen wolken en menselijke existentie onderstreept de cyclische aard van bestaan en tijd, wat al in Aristophanes’ koorlied is verankerd.