Dakloosheid is een complex probleem in Nederland, waarbij diverse factoren bijdragen aan het ontstaan en voortbestaan ervan. Dit artikel belicht de uitdagingen waar dak- en thuislozen mee te maken krijgen en de verschillende vormen van hulp en gedragstherapie die worden ingezet om hen te ondersteunen.
De Oorzaken en Gevolgen van Dakloosheid
Er zijn tal van redenen waarom mensen dakloos raken. Vaak is er sprake van een combinatie van factoren, waaronder financiële problemen, psychische klachten, verslaving, en een gebrek aan sociaal vangnet. Het verlies van een woning leidt niet alleen tot een gebrek aan onderdak, maar tast ook de eigenwaarde, rust en overzicht van een persoon aan. Het hebben van een huis met een eigen adres wordt gezien als een erkenning van iemands bestaan, waardoor mensen zich weer mens voelen.
De Nederlandse ggz en Valente uiten grote zorgen over de oplopende aantallen dak- en thuislozen. Zonder landelijke regie en adequate financiering dreigen initiatieven te stokken, psychische problemen te verergeren, en neemt overlast op straat toe. Het aantal dak- en thuislozen tussen 18 en 65 jaar werd begin 2024 geschat op ongeveer 33.000.
Housing First: Een Innovatieve Aanpak
Een veelbelovende methode die steeds meer terrein wint, is Housing First. Dit principe, dat vijftien jaar geleden vanuit Amerika overwaaide naar Nederland, breekt met de traditionele aanpak waarbij daklozen eerst een traject moeten doorlopen om hun zelfredzaamheid te bewijzen voordat ze in aanmerking komen voor een woning. Housing First biedt direct een woning aan, met begeleiding op maat.
Het Leger des Heils heeft via deze methode al ruim vijfhonderd dakloze mensen met meervoudige en ernstige problemen een woning kunnen bieden. Teammanager Patricia Platell van het Leger des Heils in Rotterdam ziet dat Housing First een enorm verschil maakt. Een eigen woning geeft mensen eigenwaarde, rust en overzicht, wat essentieel is voor hun herstel en welzijn.
Hoewel internationaal onderzoek veelbelovende resultaten laat zien, is er in Nederland nog beperkt onderzoek naar de effectiviteit van Housing First. Het Trimbos-instituut is hier recent mee gestart.
Woonconcepten en Begeleiding
Naast Housing First zijn er andere innovatieve woonconcepten die dak- en thuislozen ondersteunen. Skaeve Huse, bijvoorbeeld, biedt zelfstandige woningen aan de rand van een stad met begeleiding op afstand. Dit concept is met name geschikt voor mensen met psychische problemen en gedragsproblemen die in een reguliere woning of instelling niet aarden.
De realisatie van dergelijke woonvormen stuit echter op vele obstakels, waaronder wachtlijsten, gemeentelijke bureaucratie, en een gebrek aan kaders en steun bij ggz-aanbieders en maatschappelijke opvanginstellingen. Ondanks financiële middelen vanuit het Landelijk Actieplan Dakloosheid en de regeling Huisvesting Aandachtsgroepen, blijft het aantal dak- en thuislozen groeien.
Er is een dringende behoefte aan meer woonvormen zoals Skaeve Huse. Naar schatting zijn er 1050 van dergelijke woonplekken nodig, terwijl er in de afgelopen 20 jaar slechts 50 tot 100 zijn gerealiseerd. De traagheid in de bouw van deze projecten is een groot zorgpunt.
'Zonder Zorg': Een Experimentele Aanpak
De Regenboog Groep en GGZ-Ingeest experimenteren met de aanpak 'Zonder Zorg', gericht op dak- en thuislozen die zelf geen hulp zoeken. Deze aanpak werkt vanuit een inloophuis, waar contact en het vasthouden daarvan centraal staan. Het team, bestaande uit maatschappelijk werkers, trajectbegeleiders en GGZ-medewerkers, pakt zonder doorverwijzen veel problemen aan.
De aanpak blijkt effectief te zijn, gemeten met de ZelfRedzaamheidsMatrix (ZRM). Na één jaar laten deelnemers verbeteringen zien op het gebied van geestelijke en lichamelijke gezondheid, huisvesting, tijdsbesteding en sociaal netwerk. Het normaliseren van problemen en het bieden van persoonlijke aandacht zijn sleutelfactoren voor het succes.
Toegang tot Hulp en Diensten
Voor dak- en thuislozen is het vinden van de juiste hulp vaak een uitdaging. Verschillende instanties bieden ondersteuning:
- Daklozenloket: Biedt advies over uitkeringen, opvang, en andere hulpverlening. Er is echter vaak sprake van wachttijden.
- Noodopvang en Maatschappelijke Opvang: Tijdelijke slaapplaatsen met begeleiding, hoewel er vaak wachtlijsten zijn.
- Briefadres: Een adres voor postontvangst, essentieel voor het behouden van uitkeringen en toeslagen.
- Gezondheidszorg: Contact met hulpverleners voor medische problemen, verslavingen en psychische klachten.
- Straatzorg: Medische zorg specifiek gericht op dak- en thuislozen, vaak via de Nederlandse Straatdokters Groep (NSG).
Voor jongeren onder de 18 jaar zijn er specifieke teams zoals het Jeugd Interventie Team (JIT) en het Crisis Interventie Team.
Gezondheid en Palliatieve Zorg
Dak- en thuislozen hebben een significant lagere levensverwachting dan de algemene bevolking, vaak door vermijdbare ziekten en een opeenstapeling van gezondheidsproblemen. Ze kampen frequent met psychische problemen, gedragsproblemen, verslavingen, somatische aandoeningen en verstandelijke beperkingen.
Palliatieve zorg voor deze groep is complex. Vaak gaan ze pas naar een arts als het echt niet anders kan, en schamen zich voor hun situatie. Het bieden van passende zorg in de laatste levensfase vereist samenwerking tussen verschillende experts. Het is cruciaal dat zij op een vertrouwde plek kunnen verblijven, zoals een opvangplek of een begeleid appartement.
De Nederlandse Straatdokters Groep (NSG) biedt gespecialiseerde zorg aan dak- en thuislozen. De uitdagingen liggen onder andere in het diagnosticeren van ziekten bij mensen die middelen gebruiken, en het bieden van adequate pijnstilling wanneer reguliere medicatie door eerder misbruik minder effectief is.
Een aanzienlijk deel van de dak- en thuislozen heeft een licht verstandelijke beperking, wat de communicatie en het volgen van behandelplannen bemoeilijkt. Specifieke screeningsinstrumenten kunnen hierbij helpen.
Wat is palliatieve zorg?
Specifieke Woonvoorzieningen: Woodstock en MiCasa
Voor specifieke doelgroepen zijn er gespecialiseerde woonvoorzieningen:
- Woodstock: Biedt woonplekken aan mensen ouder dan 45 jaar met langdurige verslavingsproblematiek en soms psychiatrische problemen. Een uniek aspect is het gedoogbeleid ten aanzien van middelengebruik in de eigen kamer, gecombineerd met begeleiding, maaltijden en medische zorg.
- MiCasa: Een woonvoorziening voor mensen met een dubbele diagnose (verslaving en psychiatrie), waar middelengebruik eveneens wordt getolereerd. MiCasa biedt plaats aan 47 bewoners voor maximaal 5 jaar, met als doel herstel en uitstroom. Een multidisciplinair team biedt ondersteuning op diverse leefgebieden, met nadruk op dagbesteding en activering.
Aanmelden bij MiCasa of Woodstock gaat doorgaans via de gemeente of specifieke aanmeldprocedures.
Financiering en Beleid
Het aantal daklozen in Nederland is de afgelopen jaren sterk toegenomen, met bijna 40.000 in augustus 2019. Een groot deel van deze groep kampt met psychische problematiek of verslaving, terwijl deze kwetsbaarheden ook het risico op dakloosheid vergroten.
De opname van het sociaal domein in het hoofdlijnenakkoord ggz en de ondertekening ervan door de VNG zijn belangrijke stappen. Het versterken van de sociale basis voor ggz-cliënten kan hen minder kwetsbaar maken voor maatschappelijk isolement en dakloosheid. Dit omvat de versterking van herstelacademies en zelfregiecentra.
Gezondheidszorg en Verzekeringen
Dak- en thuislozen lopen een verhoogd risico op ongevallen en suïcidepogingen, waardoor traumachirurgen en revalidatieartsen vaker met deze groep te maken krijgen.
Een significant probleem is het gebrek aan zorgverzekeringen. Ongedocumenteerden mogen geen zorgverzekering afsluiten, en dak- en thuislozen zonder adres worden sinds 2015 uit de basisverzekering gezet. Dit leidt tot een epidemie van onverzekerden. Hoewel er regelingen zijn voor onverzekerden via het CAK, weigeren sommige leveranciers van hulpmiddelen deze te gebruiken.
Ook meerkosten die niet onder de basisverzekering vallen, zoals fysiotherapie en tandheelkundige zorg, vormen een groot obstakel. Arbeidsmigranten die hun baan en daarmee hun huisvesting verliezen, kunnen snel zonder inkomen, huisvesting en verzekering komen te zitten.
De complexe regelgeving en het gebrek aan kennis bij zorgverleners bemoeilijken het leveren van adequate zorg aan arbeidsmigranten.
tags: #gedrags #therapie #dak #en #thuislozen