Bij het bourgondische carnaval verandert de naam van een stad. Bergen op Zoom verandert in ’t Krabbegat. Deze naam verwijst naar Meekrap, een plantje wat vroeger gebruikt werd vanwege de rode kleurstof en veel werd geoogst in Bergen op Zoom. Het feest wat gehouden wordt op de vooravond van het vasten heet in Bergen op Zoom ook geen Carnaval, maar er wordt Vastenavend gevierd. Dit feest wordt al ruim 600 jaar gevierd, ondanks het verschillende bewind door de eeuwen heen. Onderscheidend met andere Brabantse steden is de muziek en de klederdracht.
Aan Aswoensdag sprint iedereen naar de kerk om alle zondigheden van de afgelopen dagen van zich af te spoelen en een kruisje van As op het voorhoofd te laten zetten. De komende 40 dagen wordt er volgens goed katholiek gebruik gevast. Carnaval in Bergen op Zoom is anders dan in alle andere steden. Er wordt in het Krabbegat Vastenavend gevierd, waarbij we niet verkleed gaan in carnavalspakken, maar in onze bullen (lees: gordijnen, rode zakdoeken en alles wat je maar kunt verzamelen op zolder) als echte dweil.
Vastenavend is al een eeuwenoude traditie. In 1412 werd er volgens oude geschriften een muzikant betaald door het stadsbestuur voor een optreden in het Krabbegat. Vanwege een stadsbrand zijn er geen eerdere bewijzen gevonden, maar het vermoeden is dat het feest ook voor 1412 al werd gevierd. Waar voorheen nog afwisselend de termen Vastelavond (tot 1600), Vastenavond en Carnaval (vanaf 1875) werden gebruikt, werd in 1946 Stichting Vastenavend opgericht. Aangezien er destijds veel twijfels waren rondom het wel of niet vieren, door de oorlog en de slechte naam die carnaval droeg, werd er een manifest opgesteld met de regels van de Vastenavend.
In ’t Krabbegat geldt met Vastenavend een speciale dresscode. Hier kom je niet weg met een nieuw gekocht pak uit de carnavalswinkel, maar is het juist de bedoeling dat je creatief omgaat met alles wat jij nog in huis hebt. Deze traditie komt voort uit de periode net na de Tweede Wereldoorlog, waar er weinig geld was, en gekeken werd naar wat er mogelijk was met de spullen die mensen in huis hadden staan. De kleding die vaak wordt gedragen in de stad is bij de mannen een leren jas, een boerenkiel, een gordijn, een zakdoek met de punt naar achteren en een hoedje. Heb je nog geen kleding in huis? Dan zijn er verschillende winkels waar je tweedehands Vastenavend bullen, maar ook nieuwe items kunt scoren.
Vintage Vastenavend: Fortuinstraat 20 in Bergen op Zoom. Bergse Dumphal: Van Konijnenburgweg 1A in Bergen op Zoom. Dietvorst Feestartikelen: Bosstraat 14 in Bergen op Zoom. In Bergen op Zoom hoor je over het algemeen geen carnavalhits in de kroegen of op straat. We genieten hier van de vastenavendliedjes die jaar na jaar worden gespeeld door meer dan 100 verschillende dweilbandjes. Nu worden deze liedjes jaarlijks aan de hand van het motto geschreven door een commissie bij de Stichting Vastenavend. Ieder jaar komt er dus een nieuw liedje uit, die weer toe wordt gevoegd aan de verzameling en die je de komende tijd blijft horen in cafés en het repertoire van de bandjes. Je danst hierop overduidelijk geen polonaise en gaat niet hossend door de kroeg. Alleen wat doe je dan wel? Ik zou het meer swingen op de muziek noemen. Zak een beetje door de knieën en beweeg lekker losjes met je armen. Als je samen met iemand wilt dansen, neem diegene dan onder d’n arm en loop gezakt door de knieën naar voor en achter. Laat je vooral lekker gaan en denk er niet te veel over na, dat maakt het juist leuk!
Tijdens carnaval zijn er in ieder(e) stad of dorp belangrijke sleutelfiguren. In Bergen op Zoom heb je naast de Prins, ook nog de Nar, Steketee, de Gròòtste Boer, Heks Wana, en heel opmerkelijk, speelt de kerktoren de Peperbus ook een belangrijke rol. De hoofdpersonages (de Prins, Nar, Steketee en de Gròòtste Boer) maken zichzelf op 11-11 bekend, maar mogen wel meerdere jaren op rij hun rol vervullen. Ze blijven meestal dus jaren in hun rol, waardoor een afscheid eventueel ook op 11-11 kan worden aangekondigd. Sinds 2021 wordt het Krabbegat geleid door Prins Wannes III. De Prins wordt tijdens Vastenavend gezien als de drager van de leut. Naast de Prins staat de Nar als zijn rechterhand, die met zijn narrenstok en rood-groene kostuum goed te herkennen is. Zijn grappige capriolen zorgen voor de nodige humor en luchtigheid tijdens Vastenavend. Waar de Nar en de Gròòtste Boer al voor de oorlog een rol speelde in het gevolg van de Prins, werd Steketee hier later aan toegevoegd. Als politieagent wordt hij gezien als de handhaver van de leut. Je kunt hem herkennen aan zijn mooie gepoetste medailles op zijn politiepak. De Gròòtste Boer is het hoofd van de Boerenploeg en daarmee de vertegenwoordiger van alle krabben. Hij draagt een zondags zwart pak met een parasol met spruitjes en peentjes, als een verbinder tussen de stad en het platteland. Tijdens de intocht leest de Gròòtste Boer de ellef-gebooje voor, de regels waar de krabben zich tijdens de Vastenavend aan moeten houden.
Waarna hij met de Prins, de Boerenploeg en de Gemeenteraad samenkomt bij de Draak voor een Pratje op ’t Biljart. Hier wordt de Prins ingelicht over de gebeurtenissen van afgelopen jaar, en worden er steekjes onder water gegeven over het beleid. Wana is de Heks van Reimerswaal, een kenmerkend personage dat vanaf de intocht op de Grote Markt komt te staan. Bij haar beeld op de wagen hoort een kraai, die aan het einde van de Vastenavend valt. Als deze valt, is daarmee het feest ten einde. Soms speelt Wana ook een rol in de Kindervastenavend op maandagmiddag, maar het is geen uitgevoerde rol die jaarlijks terugkomt. Tot slot hebben we ook de Peperbus, en dit is wel een hele bijzondere verschijning. Tijdens carnaval wordt namelijk de kerktoren van de Sint Gertrudiskerk aangekleed. Hij krijgt een masker met een gezichtje, een boerenkiel met rode zakdoek en twee armen. Tijdens de Kindervastenavend heeft de Peperbus vaak een prominente rol en kan hij zelfs praten!
Vastenavend in Bergen op Zoom is één groot feest. Het begint ieder jaar al op Neuzebal, en vanaf dat moment is er ieder weekend feest. Ideaal voor iedereen die er geen genoeg van kan krijgen. Tijdens de vier-daagse komen er in totaal meer dan 100.000 mensen naar de stad. Tijdens Neuzebal in de Stoelemat wordt het nieuwe liedje bekend gemaakt door de Prins. Op zaterdag om 15.11 uur komen de Prins en zijn gevolg aan in de stad. Ze komen bij het station aan op de Blauwe Schuit, en daar stappen de Prins en de Nar over op de prinsenwagen. Vanaf daar rijden de wagens richting de Grote Markt, en ze worden vergezeld door vele dweilbandjes. Op de Grote Markt krijgt de Prins de stadssleutel overhandigd en spreekt de Gròòtste Boer de ellef-gebooje uit, waarna het feest écht kan beginnen. Op zondag is altijd het jaarlijkse Dweilbandfestival. Tijdens het Dweilbandfestival in de Stoelemat nemen de verschillende dweilbands het tegen elkaar op om kans te maken op één van de prijzen. Na het festival verplaatsen de bandjes zich naar de Grote Markt voor de prijsuitreiking die om 19.30 uur plaatsvindt. Maandagmiddag om 14.22 uur begint de Kindervastenavend op de Grote Markt voor het Stadhuis. Maandagavond is de traditionele Dweilavond van 18.00 tot 21.00 uur op de Dubbelstraat. Tijdens de Dweilavond kun je kijken naar verschillende sketches die worden opgevoerd, of je kunt natuurlijk zelf meedoen als je een leuk idee hebt!
De Grote Optocht vindt altijd plaats op de dinsdag van de Vastenavend. De optocht van Bergen op Zoom is groots en indrukwekkend om te zien met veel wagens en acts. De reclamestoet vertrekt om 12.30 uur van de Kaai en de Optocht begint om 13.00 uur. Rond 14.22 uur komt de Optocht onder leiding van Steketee aan op de Grote Markt. Dinsdagavond om 23.30 uur komt de Vastenavend weer ten einde met het Vallen van de Kraai. Ga lekker dweilen. Bij Vastenavend trek je van café naar café en dat maakt het eigenlijk ook het leukste. Blijf dus niet hangen in één kroeg, maar verplaats na een biertje, of twee, al dweilend naar de volgende. Zo zie je het meeste van de stad, maar heb je ook de meeste kans om leuke dweilbandjes tegen te komen. Zeg geen ‘alaaf’, maar ‘agge mar leut et’. Bij deze Bergse groet wordt de linkerhand naar de neus gebracht. Met een bonnenboekje kun je tijdens de Vastenavend betalen. Je betaalt €30,- voor 10 bonnen, en daarmee €3,- voor een biertje. Daarnaast vooral gewoon lekker genieten van iedere dag die je meeviert. Agge mar leut et!
Vastenavend besta d’al zolang t’r mense ierzo op aarde rondlòòpe. Vastenavend wier al g’ouwe deur de oermense toen ze de leste snééuw voor d’r ‘ol zage wegsmelte en de vroege voorjaarlucht zullie jachtvelde weer vrij makte. Ok de Sjieneze vierde n’t, de Egyptenare, d’Eskimo’s en d’Indiejane. Zo’n vijf’onderd jaar geleeje kreeg ‘t wa meer smoel ier in Berrege, want in ’t Gemééntelek Archief kunde nog de rekeninge zien van fééste n’uit de late vijftiende ééuw. Fééste van en voor de ‘Eer van Berrege, Jan van Glymes, beter bekend als Jan metten Lippe. En in die ouwe pepiere wor ok al de Vastenavend genoemd. De Rederijkers, ‘n klupke kemedie-speulers, spulde toen ‘n gròòte rol bij dees féést. Z’ete “de Vreugdebloeme”. In 1479 wiere ze ‘n gilde, mar al in 1475 spulde ze ‘n vastenavendstuk mette scheppingsdage as motto. Dèèrnaar wiere ze deur de Markies gevroge om de vier fééste die t’r ielek jaar g’ouwe wiere, op pòòte te zette. In jannewarie 1946 wier de Stichting Vastenavend opgericht. ‘t Eerste bestuurwier netuurlek gevorremd deur de manne van ‘t eerste uur, mè Willem Besling als secretaris. Ze[n]n zes mannen n’ebbe n’t fundement geleed voor de Vastenavend zo amme die nouw nog ‘ouwe.
Op zaterdag 2 mèèrt 1946, om ’s middags drie uur kwam d’n eerste na-oorlogse Prins, Prins Nilles I, binnengevare op ’n Oòg’aars. Op ’n arreslee wier Nilles I naar de Mart gereeje; de boere in z’n gevolleg volgden op priksleekes. Op de pui van ’t stattuis, kreeg tie van burregemééster Witte de sleutel van de ‘vesting Bergen op Zoom’ overhandigd. Vijf’onderd jare adde de Bergenère motte wachten om mee te make da d’n carnavalsprins offiesjeel wier ontvange deur ’t stadsbestuur. In de jare naar 1946 wier ’t ielek jaar iets toegevoegd; d’Intocht per trein en d’Ellef Gebooje (1947), ’t Neuzebal en ’t Valle van de Kraai (1948), de Vastenavendkrant, Steketee en de Dweilploeg (1949), d’Adjudante (1950) en ga zo mar deur. De jare vijftig waarin nog zoveul meer op pote wier gezet, de jare zestig die voortberduurde op dees groei, de jare zeuventig van de vernieuwinge… t’is eigelek vus teveul om ier ammaal op te noeme.
Ok nou nog wor ielek jaar, ieleke dag, ieder mement geschiedenis gemakt in ’t gròòste féést van ’t Krabbegat, de Vastenavend. Ja, t’is wezelek waar... Eerder was het Neuzebal al verplaatst naar 19 februari. Dit in de hoop dat er dan meer mogelijk zou zijn. Maar de huidige maatregelen gelden nu tot 8 maart. Dat de Prins dit jaar de stadssleutel in ontvangst zal nemen, staat vast. Maar op welke wijze, wordt nog onderzocht. Een dweilbandfestival is op de zondag van Vastenavend in ieder geval niet mogelijk. Maar wel zal er die dag vanuit een tot studio omgetoverde Stoelemat een ‘leutmarathon’ plaatsvinden, waarbij beperkt publiek mogelijk is. De stichting besloot eerder dit jaar dat de Grote Optocht niet doorgaat. Ook is er op maandag geen traditionele Kindervastenavend. Hoe de kleine Krabbekes toch betrokken worden bij het feest, is nog onbekend. Wel geeft de stichting aan hieraan te werken. Maar niet alle festiviteiten zijn van de baan. Het dweilen zal vanaf 5 februari wel gewoon doorgaan. “We verwachten dat er door de gemeente of de veiligheidsregio nadere aanwijzingen zullen komen over de manier waarop er gedweild kan worden.”
Prins Wannes III, zal indien mogelijk, zijn opwachting maken bij zijn Krabben. Ook kunnen de inwoners van het Krabbegat op 18 februari de Vastenavendkrant in de bus verwachten. Hier zal het definitieve programma in komen te staan. Maar voor de krant op de mat valt, maken leden van de InCasso Burgerij eerst hun jaarlijks ronde. De sinds 26 januari geldende coronamaatregelen verhinderen nog steeds de traditionele evenementen van de Vastenavend. Dit geldt voor zowel binnen als buiten, omdat daar geen vaste zitplaatsen zijn. Ook de afgelopen lockdown speelt een rol. De noodzakelijke voorbereidingen lagen hierdoor stil bij optochtbouwers, bandjes en bij de Stichting Vastenavend. En ook het opnieuw opstarten van de voorbereidingen worden belemmerd.