De Oud-Hollandse trapgevels zijn niet weg te denken van het typerend stadsgezicht van historische Nederlandse steden. We kennen de trapgevel vooral uit de eerste helft van de 17de eeuw. In deze tijd werd er in de Hollandse Renaissance (ook wel Noordelijk Maniërisme) gebouwd. De trapgevel is echter een gevelvorm die al vóór de Renaissance in onze streken bestond. De trapgevel werd vanaf de 12e eeuw in West-Europa toegepast als gevelvorm. De 12de eeuw waren de Late Middeleeuwen, en in deze tijd werd er gebouwd in Romaanse en Gotische bouwstijl. Zo wordt er op de site van Amsterdamse Monumenten vermeld: ,,Trapgevels worden gebouwd in de stijl van de renaissance. In deze stijl worden schuine lijnen zoveel mogelijk vermeden (vandaar dat men de schuine zijden van het puntdak aan het oog wil onttrekken). Amsterdamse gevels 1500-1620, tekening uit 1885 door A.W. Terwijl de Romaanse bouwstijl was de trapgevel eenvoudig en sober, met ezelsruggen op de treden. De Gotische trapgevel is echter veel rijker van stijl. De Gotische trapgevel vertoont zich met vensternissen in de vorm van spitsbogen, en pinakels op de treden van de trapgevel. In de Gotiek domineert de verticale lijn, maar horizontale accenten kwamen ook voor in vorm van speklijsten en regenlijsten. Romaanse en Gotische huizen met trapgevels zijn echter zeldzaam in ons land. Veelal de meeste bouwwerken uit de Middeleeuwen zijn gerestaureerd, gerenoveerd of gereconstrueerd. Hierdoor zijn de meeste trapgevels een verzameling geworden van verschillende elementen die afkomstig zijn uit andere trapgevels of bouwwerken. Dit geldt voor zowel de vorm, als voor de constructie, en de ornamenten. Ook namaak komt voor. Het hoogtepunt van de Hollandse Renaissance waren de jaren 1590 - 1630. Tijdens de Renaissance wilde men schuine (en verticale) lijnen zoveel mogelijk vermijden. De trapgevel paste daarom beter bij deze voorkeur dan de puntgevel. Vanaf 1550 speelden gedrukte voorbeelden vanuit Italië een grote rol in de Nederlanden, middels deze drukken werden de Italiaanse Renaissancevormen verspreid door het hele land. In Italië kwamen geen steile dakhellingen of topgevels voor. De Romeinen hanteerden een dakhelling van 22 graden, dit is ook de helling van het klassieke fronton. Maar, de invloed van de Renaissance leidde niet tot het verdwijnen van de eigenaardige Oud-Hollandse trapgevel. Sterker nog, de rijke en gevarieerde versieringen van de Renaissance werden aangebracht op de trapgevels. Daar waarbij in de Renaissance de nadruk legde op de horizontale lijn, kwamen de Oud-Hollandse trapgevels te kort. Hiervoor veel bredere gevels nodig. De invloed van de Renaissance bleef daardoor beperkt tot de versieringen die aan de bestaande trapgevelvorm werden toegevoegd. Kerkplein 39 in Hoorn uit 1563. In de 15de eeuw is de typerende Oud-Hollandse trapgevel ontwikkeld, waarbij ook het accent ligt op de horizontale belijning. In de eerste helft van de 17de eeuw zijn veel trapgevels in Oud-Hollandse stijl gebouwd. Amsterdam en Hoorn hebben er vol mee gestaan, en deze eigenaardige trapgevels zijn in andere steden nog steeds te bewonderen. Maar waarom is men de topgevel in de vorm van een trap gaan bouwen? Er was waarschijnlijk niet één oorzaak of aanzet tot de 'ontdekking' van de trapvorm. De inspiratie moet mogelijk gezocht worden in de kastelen uit de Middeleeuwen. Er zou ook een verband kunnen zijn tussen de trapgevel met de zogenaamde levenstrap. Daarnaast valt het gebruik van de trapgevel samen met de overgang van hout naar steen als bouwmateriaal voor woonhuizen. Middeleeuwse houten huizen hadden geen getrapte gevel, maar een puntgevel. Deze langwerpige huizen stonden op de straat gericht met een zadeldak die een dakhelling had van maar liefst 50 tot 60 graden, vanwege het regenachtige klimaat van Nederland. In de 19de eeuw werd zink meer betaalbaar, waardoor een kleinere dakhelling mogelijk was. Mogelijk hebben daarnaast bouwtechnische redenen ook een rol gespeeld. Bouwhistoricus W. Weve formuleert het bouwtechnische aspect van de trapgevel als volgt:,,Architectonische vormen hebben altijd een relatie met bouwkundige, en andere technische aspecten. Niet alles wat mooi is is alleen voor de sier gemaakt maar heeft meestal ook praktisch nut. Het ontstaan van de trapgevel heeft te maken met het lokaal beschikbare materiaal voor dak en gevel en het gewenste gebruik van steile daken tussen topgevels. In topgevels kunnen makkelijk lichtvensters en hijsdeuren worden aangebracht wat nodig is als men zolders wil gebruiken. Hout kan men in grote lengtes schuin leggen wat leidt tot houten huizen met zadeldaken en met houten puntgevels waar de dakvlakken ter bescherming van de onderliggende gevel iets over uitsteken. Die dakvorm bleef in onze streken in gebruik bij stenen huizen. Daarvoor was het niet meer nodig dat de dakvlakken over de gevels uitstaken en kon de voorgevel boven het dak uitsteken, wat meer aanzien gaf, al was het maar omdat het huis dan hoger leek dan het feitelijk was. bij het gebruik van relatief kleine blokvormige elementen, baksteen, maar ook kleinere blokken natuursteen, in combinatie met een (in onze streken gebruikelijk) steil schuin zadeldak, zal men daarbij ‘vanzelf’ op een trapsgewijze stapeling zijn gekomen. In Noord-Frankrijk zijn er bijvoorbeeld trapgevels in natuurstenen blokken (van ongeveer een voet hoog) waarbij de trappen van de trapgevels steeds één steen verspringen. De trappen in de zuidelijke Nederlanden zijn in het algemeen kleiner dan die in Holland terwijl verder noordelijk de treden nog groter kunnen worden (Hanzesteden aan de Oostzeekust). In zuidelijke mediterrane streken is de noodzaak voor steile daken niet aanwezig. Kasteel Radboud in Medemblik uit 1288. Getrapte topgevels met ezelsruggen. Trapgevels zijn zogenoemde schermgevels. Hij werd hoger opgetrokken dan het achterliggende zadeldak. Om deze reden was het eigenlijk een zeer kwetsbare gevelvorm, die veel onderheid nodig had. Dit is dan ook de reden dan in de loop der tijd van veel oorspronkelijke trapgevel de topgevel is verwijderd en vervangen door een kroonlijst, met daar achter een hellend dakvlak of puntgevel. Naast trapgevels werden er in die periode ook stenen puntgevels en tuitgevels gebouwd. De voorgevel was het visitekaartje van de eigenaar of bewoner en kon dienen als statussymbool. In deze tijden van economische voorspoed (want het was tenslotte de Gouden Eeuw) kon men zich veroorloven om geld uit te geven aan zaken die verder gingen dan nut en noodzaak. Men wou graag laten zien hoe succesvol hij/zij was. De trapgevel was een belangrijk onderdeel van zo’n statussymbool. Voorzien van ornamenten had de trapgevel veel meer allure dan een sobere puntgevel. Trapgevels komen, behalve in Nederland, ook voor in België, Frankrijk, Duitsland en Engeland. Er kan veel ontdekt en beschreven worden door het kijken naar trapgevels. Sinds de 16de eeuw is het thema van de levenstrap of Trap des Ouderdoms tot aan het begin van de 20ste eeuw over heel Europa verspreid. Tot die tijd was de levenstrap in Nederland al in heel wat woningen van boeren en burgers te vinden. De levenstrap is een voostelling van de levensloop van de mens door een op- en neergaande trap. De levenstrap wordt vaak afgebeeld als een trapgevel. Het hoogtepunt van de trapgevels was de periode 1600 - 1650, Nederlandse steden stonden er vol mee. De genreschilderkunst uit deze periode zaten ook vol met symbolische betekenissen en wijze lessen, waarvan de belangrijkste wel was: gedenk te sterven (memento mori). Deze kunststukken waren erg populair en hingen in vele huizen aan de muur. Deze stukken duiden erop dat de 17de-eeuwse mens gewend was om te denken in metaforen en symbolen met belangrijke inhoud. Maar, de trapgevel bestaat al veel langer dan de levenstrap. De oudst bekende afbeelding van de levenstrap dateert uit 1540, en de oudst bekende Nederlandse levenstrap dateert uit omstreeks 1550. Het is dus denkbaar dat de trapgevel als inspiratie voor de afbeelding van de levenstrap heeft gediend, en niet omgekeerd. Dit valt ook op aan een detail van de levenstrap: er zijn namelijk dekstenen op de treden, net zoals dat bij de trapgevel het geval is. De punt- en tuitgevel komen voornamelijk voor als achtergevel. De puntgevel was het toppunt van soberheid en werd gezien als onderdaan van de trapgevel. De puntgevel was onderdeel van het typische achteraanzicht van huizen uit deze periode. Toch is het metselwerk van een puntgevel moeilijker dan het lijkt. Langs de schuine zijden komen meestal schuine zijden, vlechtingen, van pas. Donkerstraat, Harderwijk. Ondanks dat schilderijen geen natuurgetrouwe weergave zijn van de werkelijke stad, laten zij wel het beeld zien van de bestaande architectuur die de schilder om zich heen zag. Schilderijen laten de Middeleeuwse gebouwen zien door de ogen van de tijdsgenoten. Middeleeuwse schilderijen zijn naturalistisch, maar niet realistisch. De zeven werken van barmhartigheid door de Meester van Alkmaar, 1504.
Dit artikel gaat over de manier waarop in de naoorlogse architectuur gevels zijn geconstrueerd en bevestigd. Van oudsher was de gevel onderdeel van de draagconstructie van het gebouw. Dit gold vooral voor de zijgevels, maar ook de voor- en achtergevels dienden minimaal hun eigen gewicht te dragen. Met de komst van het betonskelet werd het gewicht van de constructie geheel via de kolommen afgedragen. Dat ontlastte de gevels en zorgde tevens voor een vrij indeelbare plattegrond: la façade libre en le plan libre waren twee van vijf in 1926 door Le Corbusier opgestelde basisprincipes voor een nieuwe architectuur. De dragende en de omhullende functies werden gescheiden waardoor in de gevel onbelemmerd openingen voor brede ramen en deuren konden worden aangebracht. Uiteindelijk werden zelfs volledige glasgevels gerealiseerd: de vliesgevel, gordijngevel of curtain wall. Afb. 1. Vliesgevel hoofdkantoor Nationale Nederlanden in Rotterdam uit 1991. Foto: R. Afb. 2. Principe stick en panel construction. In de jaren dertig ontstond het idee van de ‘gedifferentieerde buitenwand’: een gevelconstructie bestaande uit verschillende lagen die elk één (of meerdere) functie vervulde. Zoals glad waterkerend materiaal aan de buitenzijde, een tochtwerende laag daarachter, isolatiemateriaal in het midden en aan de binnenkant een gladde hygiënische afwerking die kon worden geschilderd of behangen en waaraan een schilderij kon worden opgehangen. Dergelijke samengestelde gevelconstructies presteerden beter dan traditionele gevels waarin baksteen dominant was. Dikwijls werd als isolerende laag cellenbeton of drijfsteen gebruikt. Een mogelijkheid die na de oorlog steeds vaker werd toegepast, is het aanbrengen van een secundaire draagconstructie die alleen dient om de onderdelen van de gevel zelf te dragen. Deze werd meestal opgebouwd door metaalprofielen als verticale stijlen aan de buitenzijde tussen de vloeren te plaatsen en deze te voorzien van horizontale regels. Daartussen werden dan kozijnen en isolatieplaten aangebracht en gevelpanelen van bijvoorbeeld metaal of beton voor de borstweringen en dichte geveldelen gehangen. Dit uit losse onderdelen opgebouwde stijl- en regelwerk werd stick construction genoemd. Een andere methode was het integreren van kozijnen en borstweringen in een verdiepingshoge component die in zijn geheel tussen de stijlen werd geplaatst. Hiertoe ontwikkelde men gevelpanelen die sterk en stijf genoeg waren om zonder secundaire draagconstructie de afstand tussen vloer en plafond te overbruggen. Dit werd een modulair systeem of panel construction genoemd. Voorbeelden hiervan zijn geïntegreerde sandwichpanelen waarin isolatieschuim tussen twee metalen platen is verkleefd, en geprefabriceerde betonpanelen waarin een isolatielaag met daarin een raamkozijn is verwerkt. In de jaren zeventig zorgde de introductie van verdiepingshoge sandwichpanelen van prefab- en schokbeton ervoor dat de gevels opnieuw een dragende functie kregen en de vloeren weer op de gevels kwamen te rusten. Dit is te zien in het kantoorgebouw Cementrum in ‘s-Hertogenbosch (D. Zuiderhoek, 1979). Naast volledig geïntegreerde gevelpanelen werden ook hybride gevels toegepast, met een dragend binnenblad van prefab betonpanelen dat aan de buitenzijde was bekleed met een vliesgevelsysteem. Een voorbeeld daarvan is het hoofdkantoor van de Nationale Nederlanden in Rotterdam (A. E.J. Siedler, Die Lehre vom Neuen Bauen. J.B. R. Mens, B. Lootsma en J. W. de Jonge en A. Doolaar (ed.), Curtain Wall Refurbishment. Dit is een bewerking van: Wessel de Jonge, ‘Gevelbekleding - principes’, in: Kees Somer en Ronald Stenvert (red.), Bouwmaterialen 1940-1990. Vernieuwing, constructie, toepassing, Rotterdam 2024, p. Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 14 apr 2025 om 11:51.
Typologie en bouwmaterialen van de Gouden Eeuw
Amsterdam staat bekend om haar historische grachtenpanden, die worden versierd door prachtige gevels. Deze gevels zijn in vele soorten en maten te vinden en geven je inzicht in de geschiedenis van een pand. Het design van de gevels is namelijk gebonden aan trends binnen bepaalde tijdsperiodes. Je bewondert deze gevels het beste vanaf een bootje op de grachten. 1. Dit is misschien wel de meest herkenbare gevel in Amsterdam. Hij is te herkennen aan het feit dat de gevel naar boven toe trapsgewijs steeds smaller wordt. Wil je hier mooie voorbeelden van zien? Vaar naar Herengracht 81 (tevens het oudste woonhuis van Amsterdam) en ga dan door naar nummer 170 voor het Bartolotti huis. Twee grachten verderop vind je op de hoek van de Prinsengracht en Brouwersgracht Café Papeneiland. 2. Dit is een versimpelde versie van een trapgevel, waarbij alleen de bovenste trede is overbleven. Wegens het feit dat je met deze gevel niet echt kan pronken, is deze voorgevel alleen te vinden bij pakhuizen. Op de Brouwersgracht zijn veel pakhuizen te vinden, dus als je tuitgevels wil zien dan kun je hier goed terecht. 3. De naam zegt het al, de gevel wordt gekenmerkt door een halsvormige top. De gevel heeft doorgaans twee hoeken van 90º die worden opgevuld door beeldhouwwerken. De eerste echte halsgevel is te vinden op Herengracht 168 en stamt uit 1636. Vaar hier naartoe en kijk of je hem kunt vinden! Deze gevel is natuurlijk niet alleen op de Herengracht te vinden, vaar langs de Keizersgracht (bijvoorbeeld nummer 88, 242 of 780-778) om hem te bewonderen. 4. Ook hier verraadt de naam al hoe de gevel er uit ziet: de bovenkant van de gevel is rond als een klok. De gevel is vaak versierd, de 18e eeuwse klokgevels zijn daarbij rijker versierd dan die uit de 17e eeuw. Op Keizersgracht 561 en 563 staan de “nieuwe” en “oude” klokgevels naast elkaar. Zie jij welke de oude en welke de nieuwe is? Aan de Prinsengracht zijn er zelfs zeven klokgevels op een rij. Wanneer je afbeeldingen van rode herten op de gevels ziet, weet je dat je goed zit. Wil jij alle Amsterdamse gevels van dit lijstje in in het echt spotten? Huur dan een boot en vaar langs de Herengracht, Brouwersgracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Test je kennis en zie of je de verschillende gevels van elkaar kunt onderscheiden. Wil je liever een andere route varen? Dan hebben we nog een aantal voorstellen. Vaar bijvoorbeeld langs de wallen of ontdek 5 andere leuke plekken om langs te varen. Ontdek Amsterdam op een unieke manier met Eco Boats Amsterdam! Reserveer jouw boot, kies een datum en tijd, kom naar onze verhuur, en vaar door de grachten!
- De vroegste architectuur in Nederland omvat diverse perioden en stijlen.
- De middeleeuwse bouwkunst ging van Romaanse naar Gotische elementen met trapgevels als zeldzame maar significante verschijningen.
- De Gouden Eeuw bracht een toegenomen belangstelling voor baksteeneren, trapgevels en klokgevels in de stedelijke gevels.
- De Hort van de handelshoven en grachtenhuizen illustreert het samenspel tussen economische voorspoed en architectonische vernieuwing.
Samenspel tussen economische voorspoed en gevelornamentiek
De voorgevel was het visitekaartje van de eigenaar of bewoner en kon dienen als statussymbool. In deze tijden van economische voorspoed (want het was tenslotte de Gouden Eeuw) kon men zich veroorloven om geld uit te geven aan zaken die verder gingen dan nut en noodzaak. Men wou graag laten zien hoe succesvol hij/zij was. De trapgevel was een belangrijk onderdeel van zo’n statussymbool. Voorzien van ornamenten had de trapgevel veel meer allure dan een sobere puntgevel. Trapgevels komen, behalve in Nederland, ook voor in België, Frankrijk, Duitsland en Engeland. Er kan veel ontdekt en beschreven worden door het kijken naar trapgevels. Sinds de 16de eeuw is het thema van de levenstrap of Trap des Ouderdoms tot aan het begin van de 20ste eeuw over heel Europa verspreid. Tot die tijd was de levenstrap in Nederland al in heel wat woningen van boeren en burgers te vinden. De levenstrap is een voorstel van de levensloop van de mens door een op- en neergaande trap. De levenstrap wordt vaak afgebeeld als een trapgevel. Het hoogtepunt van de trapgevels was de periode 1600 - 1650, Nederlandse steden stonden er vol mee. De genreschilderkunst uit deze periode zat vol met symbolische betekenissen en wijze lessen, waarvan de belangrijkste wel was: gedenk te sterven (memento mori).
Meta-informatie en naslag
De VOC en WIC brachten enorme rijkdom naar Nederland. Kooplieden vergaarden fortuinen met de import van specerijen, zijde, porselein en andere exotische goederen. Deze welvaart had een positieve invloed op andere sectoren, zoals de scheepsbouw, de nijverheid en de kunsten. De Gouden Eeuw werd vaak herinnerd als een tijd van ongekende economische voorspoed, ontdekkingsreizen, kunst en internationale handel. De invloed van de VOC en WIC was niet beperkt tot economie en architectuur. Ze speelden een cruciale rol in de geopolitieke ontwikkelingen van de 17e eeuw. De koloniale expansie ging echter gepaard met geweld, uitbuiting en slavernij. De massamoord op de Banda-eilanden is een berucht voorbeeld. De archieven van de VOC en de NHM zijn erkend als UNESCO Werelderfgoed. Ondanks hun succes raakten beide compagnieën in verval in de 18e eeuw door factoren als afnemende winsten, corruptie, concurrentie en oorlogen. De Gouden Eeuw heeft de Nederlandse identiteit diepgaand beïnvloed.
Traditionele Nederlandse huizen onderscheiden zich door hun hoge smalle gevels, frontons en heldere ramen. De 17e eeuw was de Gouden Eeuw voor de architectuur in Nederland. Moderne Nederlandse architectuur integreert actief duurzame technologieën, zoals hernieuwbare energiebronnen en milieuvriendelijke materialen. Nederlandse architectuur is een unieke mix van traditie en innovatie, die architecten en onderzoekers over de hele wereld blijft inspireren.
- Trapgevels, kroonlijsten en horizontale lijnen definiëren de Oud-Hollandse gevels.
- Baksteen is het dominante bouwmateriaal door zijn betaalbaarheid en weerbaarheid tegen het klimaat.
- Grachtenpanden vormden het iconische gezicht van de Gouden Eeuw in steden als Amsterdam.
- Stadsplanning en ambachtelijk vakmanschap brachten harmonie en structuur in de stedelijke ontwikkeling.