De woningen zijn inderdaad inmiddels verouderd en aan verbetering toe. Toch is er al enkele jaren sprake van een kentering in de waardering voor deze wijken die, ondanks de gebreken, een aantal sterke en waardevolle kenmerken blijken te hebben die als uitgangspunt voor vernieuwing en verbetering (transformatie) gehanteerd kunnen worden. Hoe anders was de sfeer tijdens de bouw van deze woningen, die met groot vertrouwen in de toekomst en met veel enthousiasme en idealisme ter hand was genomen. Bij het herstel van de oorlogsschade gaf de overheid voorrang aan het herstel van de infrastructuur en handel zodat de economie snel op gang gebracht werd. Ook het herstel en de mechanisatie van de landbouw kreeg de nodige aandacht. Men wilde immers ‘nooit meer honger’.
De Amerikaanse Marshallhulp (1948-1952) heeft daaraan een grote bijdrage geleverd. Het Bouwcentrum in Rotterdam (ontworpen door J.W.C. Boks in 1948-9), een voorlichtings- en documentatiecentrum over nieuwe bouwproducten en rationele bouwmethoden. Na de vreselijke oorlogsjaren bestond er een bijna grenzeloos optimisme over de toekomst en over de opbouw van een nieuwe, ideale samenleving. Het geloof in de vooruitgang met meer welvaart was groot en men bouwde vol overtuiging en met veel elan aan een nieuwe, ideale samenleving. Ook de stedenbouwers en architecten wilden nadrukkelijk een bijdrage leveren aan het vormgeven van een betere maatschappij. De wens van de overheid om de vooroorlogse verzuiling hierbij te doorbreken mislukte.
De wederopbouw van Nederland wordt direct na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 ter hand genomen. Er worden niet alleen plannen voor het herstel van oorlogsschade in Rotterdam gemaakt, maar men treft ook voorbereidingen voor de wederopbouw van Nederland. Het einde van de wederopbouwperiode is niet duidelijk aan te geven. Na de oorlog was de woningnood, zowel in dorpen als steden hoog. Naast het feit dat de overheid voorrang gaf aan herstel van de infrastructuur en handel, hadden schaarste aan goede bouwvakkers, schaarste aan geld en aan materialen tot gevolg dat het oplossen van de woningnood traag op gang kwam. In de eerste periode liep de woningnood zelfs op vanwege het grote aantal (uitgestelde) huwelijken en vanwege de babyboom.
Bovendien liep Nederland niet voorop wat betreft de toepassing van nieuwe bouwtechnieken. Men bleef tot in de jaren vijftig overwegend traditioneel bouwen waarbij de dragende muren zijn gemetseld in baksteen of kalkzandsteen en de vloeren bestaan uit houten balken met planken of uit in het werk gestort beton. In de ons omringende landen was men al op systeembouw overgestapt. Pas in de jaren vijftig kwam de woningproductie in een stroomversnelling en kwamen de typerende en herkenbare wederopbouwwijken tot stand.
Keuzeplanwoningen in de Zeeheldenbuurt in Alphen aan den Rijn. Deze doorzonwoningen zijn ontworpen door W. Wissing. De foto is kort na de bouw genomen. De woningen hebben betonnen bloembakken naast de voordeur en luifels erboven.
Maar er werd in de wederopbouwperiode (1940-1965) in een betrekkelijk korte tijd een ongekende hoeveelheid woningen gebouwd. In 1962 werd de éénmiljoenste naoorlogse woning opgeleverd. De rijksoverheid had totale controle over de woningbouw. Deze werd met strakke hand centraal gestuurd. Wat betreft woningbouw lag het accent op het bouwen van betaalbare gezinswoningen. Het is de tijd waarin de bouw van rijtjeshuizen met doorzonwoningen een hoge vlucht neemt. Kenmerkend van de doorzonwoning is dat de woonkamer zowel aan de voorgevel als aan de achtergevel grenst zodat vanaf beide kanten licht binnen valt. Tot eind jaren zeventig van de 20ste eeuw zijn bijna 1,4 miljoen doorzonwoningen in Nederland gebouwd.
Er werden standaardwoningen en standaardplattegronden ontwikkeld waaruit gekozen kon worden en waarvan kant-en-klare tekeningen en bestekken werden aangeleverd. Als deze zogeheten Keuzeplanwoningen werden gebouwd was men van subsidie verzekerd. Hoewel er dus van seriematige woningbouw sprake was, zijn deze woningen hoofdzakelijk in traditionele bouwtechniek uitgevoerd en veel minder als systeembouw. Duplexwoningen (gebouwd 1948-1953) aan de Bieslandsekade in Delft, naar ontwerp van D. Klijn en uitgevoerd in bouwsysteem Klijn. Het betreft hier twee beneden- en twee bovenwoningen met elk een eigen voordeur. Een ander nieuw woningtype was de duplexwoning. Dit waren eengezinswoningen die tijdelijk werden opgesplitst in een boven- en een benedenwoning of in twee etage woningen.
In een latere fase zou de splitsing ongedaan gemaakt kunnen worden. Duplexwoningen konden in de vorm van rijtjeshuizen met doorzonwoningen worden gebouwd maar ook gestapeld bijvoorbeeld in de vorm van portieketagewoningen. Daarnaast werden nieuwe gebouwtypen ontwikkeld die kenmerkend zijn voor de ontwikkeling van de verzorgingsstaat. Bijvoorbeeld rijkskantoren en stadskantoren voor het toenemende aantal ambtenaren en bejaardenhuizen voor de verzorging van ouderen. Als gevolg van de toenemende vrije tijd werden clubhuizen, stadsparken, sportvoorzieningen in de openlucht, overdekte zwembaden en sporthallen gebouwd.
Bouwblok van een complex dat bestaat uit een aantal haaks op elkaar geplaatste blokjes bejaardenwoningen aan de Hendrik Marsmanlaan in Delft. Het zijn galerijwoningen in twee en drie lagen. De woningen zijn in 1963-1965 gebouwd naar ontwerp van architect E.F. Groosman m.m.v. J.A. Koopmans en J. v.d. Berg. Traditioneel bouwen was duur, vroeg om geschoolde arbeidskrachten en nam veel tijd in beslag. Na de oorlog was er nu juist een groot gebrek aan goede bouwvakkers, aan traditionele materialen, aan materieel en aan geld. Toch moesten er veel woningen in korte tijd tegen lage kosten worden gebouwd. Des te meer reden voor de rijksoverheid hoog in te zetten op de industrialisatie van het bouwproces voor de ontwikkeling van snellere en betaalbare bouwmethoden.
De sleutel om te komen tot kosten-, materiaal- en arbeidsreductie was ‘serieproductie’ en ‘prefabricage’. Het accent lag op de ontwikkeling van bouwsystemen voor gezinswoningen. Nieuwe bouwsystemen moesten worden goedgekeurd voordat ze op de markt gebracht mochten worden. Veel systemen kregen geen goedkeuring. Zeker in het begin zijn architecten zoals Ernest Groosman, Willem van Tijen, Huig Maaskant, Ben Merkelbach, Jan de Ranitz, J.F. Berghoef en H.T. Zwiers betrokken bij de ontwikkeling van bouwsystemen. Bouwers kregen subsidie als zij gebruik maakten van een goedgekeurd bouwsysteem. Gemeenten mochten extra woningen bouwen als een goedgekeurd bouwsysteem werd gebruikt. Deze bouwsystemen worden nu aangeduid als ‘vroeg-naoorlogse niet traditionele bouwmethoden’ en werden steeds verder doorontwikkeld. Tussen 1950 en 1979 zijn ongeveer 400.000 tot 450.000 systeemwoningen gebouwd. Het aantal manuren op de bouwplaats werd ongeveer gehalveerd. De bouwsystemen werden zowel voor rijtjeshuizen (doorzonwoningen), laagbouw (portieketagewoningen) en later ook voor hoogbouw (vanaf zes bouwlagen, galerijflat) ontwikkeld. Voor rijtjeshuizen zijn ze echter niet zo vaak toegepast.

Voorbeelden van het MUWI-systeem in Schiedam Nieuwland. De kleine vensters in de kopgevels worden wel 'televisievensters' genoemd. Beide complexen zijn door E.F. Groosman ontworpen. Het meest gebruikte bouwsysteem is het MUWI-systeem, genoemd naar de ontwikkelaars ervan: Muijs en De Winter’s Bouw- en Aannemingsbedrijf. Het is vooral toegepast voor portiek-etagewoningen (vooral vóór 1965) en galerijflats (vooral na 1965). Het is een zogeheten stapelbouwsysteem en bestaat uit geprefabriceerde holle lichtgewicht betonnen blokken waarvan de dragende muren met de hand in halfsteensverband gestapeld worden. Nadien worden de holtes gevuld met beton zodat een massieve muur verkregen wordt. Een spouwmuur bestaat uit een binnenmuur en een buitenmuur met daartussen een open ruimte (spouw). De spouw heeft een isolerende werking en voorkomt vochtdoorslag van buiten naar binnen. De vloeren van het MUWI-systeem bestaan uit holle lichtbetonnen elementen in combinatie met voorgespannen betonbalken. Het buitenspouwblad van de kopse gevels wordt in baksteen gemetseld. De voor- en achtergevels zijn meestal uitgevoerd met montagekozijnen. Het systeem is herkenbaar aan de doorlopende betonnen banden ter plaatse van de vloeren. Bij hoogbouw zijn de forse liftschachten naast de flat geplaatst en in baksteen uitgevoerd.

Portieketagewoningen in de Drevenbuurt in Den Haag, uitgevoerd in het bouwsysteem Rottinghuis. De wijk is gebouwd tussen 1956 en 1965 en grotendeels in dit bouwsysteem uitgevoerd. Uit Engeland werd het zeer herkenbare Aireysysteem geïmporteerd. De dragende gevels bestonden uit een reeks smalle betonnen stijlen, die aan de buitenzijde voorzien werden van dunne geprefabriceerde betonnen plaatjes. De Aireywoningen zijn herkenbaar aan de karakteristieke tegelstructuur van de gevels en de flauwhellende zadeldaken. De woningbehoefte was zo groot dat bijna elke stad en elk dorp wel een uitbreidingswijk uit de wederopbouwtijd heeft. Ook hier had de rijksoverheid een sterk sturende invloed. Bijvoorbeeld door de verplichte goedkeuring van de gemeentelijke uitbreidingsplannen. Een belangrijk uitgangspunt voor de ontwikkeling van de stedenbouw in de meeste naoorlogse uitbreidingswijken was de ‘wijkgedachte’ met het gezin als hoeksteen van de samenleving.
Mensen moesten tot ontplooiing kunnen komen in hun wijk. De ideale woonbuurt was samengesteld uit diverse woningtypen en gebouwtypen. Zo kon de wijkbewoner levenslang, overzichtelijk en in de vertrouwde levenskring in de wijk blijven wonen. In elke wijk kregen alle voorzieningen die daarvoor nodig waren een plek. Binnen de wijk lagen functies als wonen, werken, verkeer en recreatie strikt gescheiden van elkaar. Centraal in de wijk lagen voorzieningen als winkels, kerken, een gemeenschapsgebouw, enz. Scholen en sportterreinen kwamen in de groenstroken die verspreid over de wijk lagen. De wijken werden royaal opgezet en kregen een overvloedige groenvoorziening vaak met loop- en fietsroutes. De groenstructuur was onderdeel van de wijkopzet en liep door de hele wijk.
In de uitbreidingswijken is men afgestapt van de vooroorlogse ‘gesloten bouwblokken’, waarin rond een binnenterrein de woningen in een aantal bouwlagen werden gegroepeerd. Nadeel van deze bouwwijze was onder meer dat een groot deel van de woningen te weinig zon kregen. Na de oorlog was de verbetering van de woonomstandigheden een belangrijk doel. Hierbij waren principes als licht, lucht en ruimte, hoewel niet nieuw, belangrijk voor de ontwikkeling van de woningen en de uitbreidingswijken. Den Haag Mariahoeve, met aan het Margarethaland een repeterende stempelverkaveling. Een Z-vormig patroon van drie blokken van portieketageflats is als een stempel meerdere malen herhaald. In de naoorlogse wijken is daarom vaak het principe van de open bebouwing toegepast, met erg veel aandacht voor de openbare ruimte tussen de bouwblokken. Juist de ruimte om de bebouwing heen is vormgegeven.
Dit was een geleidelijke ontwikkeling. Al vóór de oorlog was strokenbouw geïntroduceerd. Hierbij werden parallelle, vrijstaande woningrijen zo goed mogelijk ten opzichte van de zon geplaatst met aan de voorzijde een woonpad als ontsluiting en aan de zuidzijde een tuin. Het gesloten bouwblok werd als het ware geleidelijk opgeknipt, maar de traditionele ontsluiting via de woonstraat bleef. Er ontstonden vele wijken met rijtjeshuizen waarvan de achtertuinen aan elkaar grensden. Ook ontstonden de hoven, waarbij de hoeken van het gesloten bouwblok open waren. Vanaf 1955 ontstonden vele patronen in de groepering van bouwblokken. Een vast patroon werd vaak meerdere keren herhaald. In dat geval is er sprake van stempelverkaveling of stempelbouw. De bouwblokken varieerden daarbij in hoogte en woningtype.
Er is geen kenmerkende Wederopbouwstijl te onderscheiden. Bovendien is een deel van de architectuur bepalend door strakke eisen, tijdsdruk en beschikbare materialen. Kleinschalig hofje met twaalf bejaardenwoningen in Katwijk werd in 1950 gebouwd in traditionalistische stijl naar een ontwerp van A.P. Smits, met zorgvuldig uitgewerkte baksteenarchitectuur. Het aanzien van de nieuwbouwwijken is hoofdzakelijk bepaald door het functionalisme, waarbij doelmatigheid en de gebruiksfuntie van het gebouw leidraad waren voor het ontwerp. De functie bepaalde de vorm van het gebouw. Kenmerken zijn vaak platte daken, witgepleisterde gevels en het gebrek aan decoratie. Opvallend zijn de open en transparante gevels zodat binnen en buiten als het ware in elkaar overgingen.

Een boeiende alliantie Architectuur en water vertegenwoordigen de ontmoeting van twee contrasterende werelden: de vaste en de vloeibare. Water is vloeibaar, grillig, stroomt vrijelijk en dringt overal binnen. Water inspireert architectuur die harmonieert met de omgeving. Drijvende architectuur en ecodistricten komen tot bloei in het licht van klimaatuitdagingen. Een drijvende school in Makoko, Lagos en ecodistrictten gebouwd op water tonen hoe de grenzen van traditionele bouw worden verlegd.
'Stad op water is de toekomst, politiek moet vrijheid geven aan architecten'
In de middeleeuwen werd vaak vooroverhellen van gevels toegepast, een fenomeen dat in West-Europa bleef voortbestaan tot ver in de 18e eeuw. Een keur uit 1565 bepaalde dat gevel niet meer dan 2,5 cm per meter voorover mocht staan. Het is gebleken dat de voorgevels in het westen vaak minder aldoor voorover hellen dan in het oosten. De reden ligt deels in esthetiek en deels in bouwkundige noodzaak om hemelwater tegen te gaan. De bouw van stenen gevels op vlucht werd toegepast om de beglazing van glas-in-lood te beschermen, terwijl de houten puien in baksteen geveld bleven op de overkragingspunten. De combinatie van hout- en steenconstructies in het westen van Nederland kan hebben geleid tot bouwen op vlucht.
In de Amsterdamse binnenstad staat de voorgevel doorgaans op vlucht; pas in de 19e eeuw kwam er een einde aan deze traditie en werden gevels op lood gebouwd. Het houtskelet met houten jukken en stijlen werd geleidelijk vervangen door stenen gevels, waardoor overstekken minder noodzakelijk werden. De onderpui bleef vaak van hout tot de 17e eeuw, terwijl stenen geveldelen boven de begane grond werden toegepast. De uitkragingen boden eigen voordelen, zoals bescherming van houten draagwerk en glas-in-loodramen, maar ook ruimtewinst en esthetische effecten.
De bouw op vlucht en de stijgende complexiteit van naoorlogse wijken gaven stedenbouwkundige patronen vorm waarin groenvoorziening, openbaar vervoer en woonkwaliteit centraal stonden. Het erfgoed van deze bouwopgave, met haar bouwsystemen en architectonische kenmerken, vormt een blijvende inspiratie voor hedendaagse transformatieprojecten. De combinatie van functionaliteit, betaalbaarheid en aandacht voor leefruimte blijft actueel in de huidige renovaties en herontwikkelingen.