Gevels die naar voren vallen omdat ze schuin zijn gebouwd worden ‘gevels op vlucht’ genoemd.
Het is een bouwstijl die lange tijd heel populair was in Amsterdam.
Er waren zelfs speciale wetten die bepaalden hoeveel een gevel naar voren mocht leunen.
De voorsprong (het aantal cm dat de gevel uitsteekt) is in het westen van Nederland geringer dan in het oosten: ongeveer een halve voet in het westen en één tot anderhalve voet in het oosten.
De combinatie van een klein overstek en bouwen op vlucht had als voordeel dat de lichtinval minder werd gehinderd dan bij grote uitkragingen.
De bouwwereld werd beheerst door gildes en die zijn vaak heel traditioneel.
Toen huizen helemaal van steen werden gebouwd en de voordelen niet meer opwogen tegen de nadelen, werd er toch volgens de traditie scheef gebouwd.
Dit gebeurde totdat de gilden in de negentiende eeuw werden afgeschaft, toen ging men gewoon weer recht bouwen.
Van overstek naar op vlucht: de oorsprong en het technisch wantrouwen
In de Middeleeuwen werden houten huizen vaak trapsgewijs gebouwd.
Het gedeelte dat uitsteekt wordt ‘overstek’ genoemd.
Het gaat daarbij om huizen die nog steeds een houtskelet hebben, maar (gedeeltelijk) stenen gevels die niet dragend zijn maar met ankers zijn opgehangen aan het houtskelet.
Een stenen gevel kan echter niet worden overkraagd en 'op lood' bouwen zou ruimteverlies betekenen.
Er werd daarom 'op vlucht' gebouwd door de gevel voorover te laten hellen.
Voorts deed het regenwater zich minder onmiddellijk gelden langs de gevel en werden elementen zoals waterlijsten en kroonlijsten beschermd.
Een keur uit 1565 bepaalde daarom dat een gevel niet meer dan 2,5 cm per meter voorover mocht staan.
Keuren van Amsterdam en Rotterdam hanteerden een overkragingsmaat van één Leidse steen, is 7 duim = 18 cm per overkraging.
De huizen werden hellend gebouwd vanwege het 'touw en blok'-systeem.
Dit systeem maakt gebruik van een uitstekende hijsbalk bovenin de gevel, waaraan een lang touw met een katrol bevestigd kan worden.
Hierdoor kunnen zware meubels gemakkelijk via het raam naar binnen of buiten gehesen worden.
Functies en verklaringen van het uiterlijk
De schuine gevel biedt niet alleen bescherming aan de houten kozijnen tegen regen, maar ook aan de kwetsbare glazen puien met hun versieringen tegen hemelwater.
Een ander verhaal stelt dat de vlucht en het overstek als voornaamste doel hadden om verschillende elementen van de huizen te beschermen tegen doorslag van hemelwater.
De pui is vaak het meest kwetsbare element en behoedzaam beschermd tegen regendoorslag.
Daarnaast werd soms beweerd dat het naar voren hellen esthetisch indrukwekkender is voor voorbijgangers.
In het westen van het land was het niet mogelijk de fundering of voet verder richting de straat te plaatsen, aangezien dit ten koste zou gaan van de openbare ruimte en de vaak smalle straatjes.
Historische ontwikkeling en datering
Nadat Amsterdam in de vijftiende eeuw meerdere keren werd getroffen door stadsbranden, werd het stadsbestuur geconfronteerd met brandgevaar en moest er iets gedaan worden tegen dit gevaar.
Om kosten te besparen werd tegen houten huizen een stenen gevel geplaatst, waardoor het gehele bouwsysteem kon blijven bestaan maar de bovenverdiepingen uitsteken.
Dokters in de negentiende eeuw gilden afgeschaft en men begon weer recht te bouwen; gevels op vlucht bleven nog bestaan tot eind achttiende eeuw, daarna verdween de traditie steeds meer.
In 1532 werd een bepaling aan de Amsterdamse bouwverordening toegevoegd waarmee zowel uitkragingen van houten en stenen gevelgedeelten als het op vlucht bouwen van gevels aan een maximale maat werden gebonden.
In Dordrecht gold een andere maximale helling: 3 op 144 ofwel nog geen 2,1 cm per 100 cm.
Praktische aspecten en constructie
In het westen van Nederland was de voorsprong geringer dan in het oosten: in het westen ongeveer een halve voet, in het oosten één tot anderhalve voet.
Bij houten puien onder stenen bovengevels gold dezelfde maat vooroverhellen; bij stenen gevels werd de uitkraging door het gewicht beperkt.
De begane grondpui staat dan "te lood" en boven de puibalk het stenen geveldeel "op vlucht".
Sommige panden werden zelfs zo gebouwd dat de toppen van de huizen elkaar in stegen gevaarlijk dicht naderden.
Conclusie over de functie en nawerking
Gevels op vlucht komen voort uit de middeleeuwse houtskeletconstructie en zijn tot in de late 18e eeuw zichtbaar gebleven.
Sinds de bouw van panden met stenen gevels is het in sommige situaties een traditie geworden om de gevels op vlucht te bouwen.
Toen de gilden werden afgeschaft, werd er weer recht gebouwd en verloren gevels op vlucht aan populariteit.
Het Onverklaarde: De gebroeders Wright brachten een revolutie teweeg in de luchtvaart (Seizoen 3) | Geschiedenis
Het bouwen op vlucht werd voortgezet tot de negentiende eeuw, toen de gilden werden afgeschaft en men weer recht bouwde.
Wanneer een gevel achteroverleunt, dan is er iets mis; dat heet een 'slepende gevel'.
De grachtenpanden die naar achteren lijken te hellen, staan eigenlijk kaarsrecht; ze lijken scheef door de naastgelegen op vlucht gebouwde gevels.