Een schoorsteenbrand ontstaat doordat de aanslag in de schoorsteen vlam vat. Die aanslag kan roet zijn, maar ook het zeer brandbare creosoot. Dit zijn onverbrandde brandstofdeeltjes die zich tegen de schoorsteenwand afzetten en kunnen aankoeken tot een dikke laag teerachtige substantie. Bijvoorbeeld nat, of rot hout veroorzaakt creosoot in het rookkanaal. Creosoot ontbrandt bij circa 500°C. Een temperatuur die in het rookkanaal makkelijk wordt behaald. Creosoot kan ook ontstaan als een vuur in een kachel ‘gesmoord’ wordt. ‘Smoren’ is als de luchttoevoer van de kachel wat afgeknepen wordt. Zo wordt de hitte van de kachel wat getemperd.
Een schoorsteenveger schraapt met een stalen borstel de wand van de schoorsteen schoon. Genieten van je kachel of haard en tegelijkertijd het risico op brand verkleinen, kan door te stoken volgens de omgekeerde methode. Dit wordt ook wel de Zwitserse methode genoemd. Door het vuur van boven naar onder te geleiden, komen er minder schadelijke stoffen vrij. Houd de luchttoevoer open, ook als het vuur uit is. Daar kan de schoorsteen niet van rooken.
Roet en creosoot hebben een directe relatie met rook en verbranding. Roet is een verontreinigende stof die ontstaat door de onvolledige verbranding van koolwaterstoffen. Het bestaat uit koolstofdeeltjes, zuren, chemicaliën, metalen en wat stof. Een vuur met weinig zuurstof of vochtig hout zal waarschijnlijk meer rook produceren. De belangrijkste plaatsen waar roet ontstaat zijn dieselmotoren en uitlaatpijpen. Roet verschijnt wanneer schoorstenen in slechte staat verkeren of onvoldoende worden geventileerd. Deze residuen zijn gevaarlijke bestanddelen voor onze gezondheid en mogen niet in contact komen met mensen. Volgens de schoorsteenvoorschriften moeten de schoorsteenpijpen ten minste eenmaal per jaar preventief worden onderhouden en gereinigd. Het is ook belangrijk om eenmaal per week puin te verwijderen wanneer de schoorsteen voortdurend in gebruik is.
Historische ontwikkeling van de schouw
Zien we dit zelfde beeld niet nog bewaard in de plagge hut op de heide en de allereenvoudigste boerenarbeiders woning? Het vuur wordt op het midden van den vloer in de hut aangemaakt, en slechts een eenvoudig gat in het dak der hut dient als trekgat voor den opstijgenden rook. De geschiedenis van den schoorsteen toont aan dat er steeds met den afvoer van den rook geworsteld is. In de middeleeuwen werd de schouw vaak als symbool van huiselijkheid gezien, met eenvoudige vormen en weinig versiering. In de 16e eeuw zien we renaissance-invloeden en verbetering van de rookafvoer. Door de veranderende rookproblematiek werden mantel en schouw dieper en breder, met gewijzigde rookkanaalontwerp. De opkomst van vakken, beeldhouwwerken en afzonderlijke vuurmandjes markeert de 17e eeuw, terwijl rookproblemen bleven bestaan en de vorm van de schouw soms afbreuk deed aan de oorspronkelijke pracht.
De moderne discussie draait om aesthetiek versus functionaliteit: de centrale verwarming biedt gemak maar kan de schoorsteen uit de kamer verdrijven, terwijl veel mensen de gezellige aanwezigheid van een schouw willen behouden. De auteur pleit voor een herwaardering van de stookplaats als gezelligheidselement in het huis, ook bij hedendaagse bouwprojecten die gericht zijn op energiezuinigheid en hergebruik van bestaande panden. Fortus benadrukt hierin dat rookkanalen en schoorstenen voldoen aan brandveiligheids- en milieunormen, zelfs bij renovatie en nieuwbouw met moderne verwarmingssystemen zoals biomassaketels.
Wat te doen bij geluiden en rook
Hoor je fluitende geluiden, klapperende geluiden of onverklaarbaar getik uit je schoorsteen? Dit kan wijzen op problemen in je rookkanaal. Een slecht passende kap of open bovenkant kan wind vangen en een fluittoon veroorzaken. Bij oudere rookkanalen kunnen scheurtjes of losse stenen vibraties veroorzaken. Geluid is een waardevolle waarschuwing, maar interpretatie vereist ervaring. Inspectie is aangewezen als je tekenen van vocht of tocht in huis opmerkt of als het kanaal beschadigd is of er een nest of blokkade aanwezig is.
In sommige gevallen is de verwijdering van de schoorsteen de beste oplossing, vooral als deze niet meer in gebruik is en overlast veroorzaakt. De schoorsteen blijft echter een bepalend element van gezelligheid en warmte in een huis; het is wenselijk de stookplaats te herstellen en de traditionele vorm te behouden waar mogelijk.
Praktische preventie en onderhoud
- Laat jaarlijks de schoorsteen controleren en reinigen door een erkende schoorsteenveger.
- Voorkom creosootopbouw door droog en brandbaar hout te gebruiken en de luchttoevoer niet onnodig te beperken.
- Stook volgens de Zwitserse methode om rookvorming te beperken.
- Houd het vuur en de schoorsteen in goede staat met regelmatige inspectie, zeker na perioden van intensief gebruik.
- Bescherm jezelf tijdens reiniging met handschoenen, veiligheidsbril en masker.
De volgende praktijkvoorbeeld illustreert hoe schoorstenen en rookkanalen in moderne projecten worden geïntegreerd met aandacht voor brandveiligheid en milieunormen.
Praktische checklijst voor huiseigenaren
- Inspecteer jaarlijks de schoorsteen op scheuren en verstoppingen.
- Maak creosoot regelmatig schoon door een professionele schoorsteenveger.
- Gebruik droog hout en zorg voor voldoende ventilatie tijdens het stoken.
- Let op vreemde geluiden of vocht in de kamer en laat mogelijk het kanaal controleren.
De daarbij gevoegde afbeeldingen geven eenige schoorsteenen en schouwen op moderne wijze opgevat te zien. Bij de meeste zal men nog de traditioneele vorm gehuldigd vinden, hoogst waarschijnlijk omdat dit de universeele vorm is, even als een stoel en tafel en meer dergelijke gebruiksvoorwerpen, een onomstootelijken vorm hebben uit de noodzakelijkheid van het gebruik geboren. Toch weet men niet wat in de toekomst verscholen ligt, en is het de taak van den kunstenaar naar nieuwe vormen te zoeken. CORN.
tags: #glimmende #bollen #op #schoorsteen