Onze tuin is niet al te groot. Er staat een klein schuurtje, we hebben een terras, een paar struiken, een pergola met wat klimplanten en een paar meter gras. Veel plek voor een groentetuin was er dus niet. Maar we vonden het toch leuk om wat eigen groente en kruiden te verbouwen. Met wat creativiteit, een paar planken en wat potten komen we inmiddels een heel eind en oogsten we elke zomer lekkere biologische groenten uit eigen tuin.
Veel groente kun je zowel buiten als binnen zaaien. Doe je het binnen dan kun je vaak al in maart beginnen, terwijl je buiten vaak een maand langer moet wachten. Daardoor kun je eerder oogsten en in sommige gevallen kun je daardoor op hetzelfde stukje grond nog een keer iets anders verbouwen in hetzelfde jaar. Zo spreid je de oogst beter en heb je meer opbrengst van je kleine tuintje.
Beginnen met turfpotten en een verhoogde bak
Het beste kun je werken met turfpotjes. Die kun je later met potje en al in de tuin ingraven, omdat de wortels van je plantje er gewoon doorheen groeien als ze sterk genoeg zijn. Schep de potjes tot de rand toe vol aarde, zodat je ze straks ook helemaal in de tuin in kunt graven. Anders blijf je van die randjes zien om je planten heen. Zet de turfpotjes in een kweekbak (een kleine kas voor in de vensterbank), zodat ze wat warmer worden en beter beschermd zijn. De truc is vervolgens om goed te timen wanneer je plantjes er klaar voor zijn om naar buiten te gaan. Ben je te vroeg dan krijgen ze het een paar weken koud buiten, ben je te laat, dan hebben ze binnen al even honger gehad. Het beste moment lijkt te zijn als de eerste worteltjes door de turfpotjes komen.
Kruiden in potten: keuze, maat en verplaatsing
Koop bij het tuincentrum een handjevol aardewerken bloempotten. Je moet potten met een gat onderin hebben, anders stromen ze vol als het veel regent. Die zijn perfect om zelf kruiden in te kweken. Het helpt om wat verschillende maten te kopen omdat sommige kruiden een stuk harder groeien dan anderen. De oregano, tijm en munt gaan in kleine potten, bieslook en krulpeterselie hebben al wat meer ruimte nodig en de dille heeft de grootste bloempot. Doordat de kruiden in potten zitten kun je ze makkelijk verplaatsen. Als we bezoek krijgen en wat extra ruimte op het terras nodig hebben, zet ik gewoon even een paar potten verderop. En als het in de zomer erg heet wordt zet ik kruiden zoals munt en peterselie even in de schaduw. Daarnaast krijg je door de pot nauwelijks onkruid tussen de kruiden, wat wel zo fijn is als je de blaadjes door je eten staat te knippen.
Aardewerken potten warmen door de zon op, zodat de planten wat warmer worden en sneller groeien. Een nadeel van potten is dat je wel vaker water moet geven. Ga je in een warme periode een paar weken op vakantie, dan moet je ze echt in de schaduw zetten of zorgen voor planten-oppas. Veel mensen kweken ook basilicum of bladpeterselie buiten in potten. Maar bij ons vlak aan zee waaien die vaak stuk. Daarom zet ik dat soort kruiden binnen in een pot zonder gat in de bodem.
Verhogingen en beschutte posities voor een betere oogst
Door je groentetuin een beetje op te hogen, kun je makkelijker werken en krijg je minder snel ongedierte in je moestuintje. Je kunt gewoon vier geïmpregneerde planken kopen en in een rechthoek aan elkaar schroeven en in je tuin leggen. Daar schep je aarde in en je verhoogde groentebak is klaar. De meeste groenten hebben maar 15 tot 20 centimeter aarde nodig en als je de bak van onderen niet dichtmaakt kunnen ze sowieso dieper. Maar met bijvoorbeeld aardappelen moet je daar wel even rekening mee houden. Bij ons in de tuin stond al een muurtje als afscheiding tussen het terras en het gras. Dat muurtje heb ik gebruikt als basis, zodat ik slechts aan twee kanten planken hoefde te maken. Doordat de muur iets hoger is, houdt hij de planten wat uit de wind en warmt de muur zelf wat op door de zon.
Plantmaten en timing: tomaten en pepers
Tomaten en pepers houden van een warm klimaat. In Nederland kun je ze ook verbouwen, maar dan moet je ze wel wat extra aandacht geven. Gelukkig groeien ze omhoog en kun je veel oogsten van een vrij kleine plant. Vooral de pepers zijn een tip, omdat je van één plant met een beetje geluk 20 jalapeños en chilipepers kunt plukken. En vaak zijn ze ook niet allemaal tegelijk klaar, maar mooi verspreid over een periode van ongeveer een maand. Tomaten en pepers kweek je ook eerst in een turfpotje binnen. Maar voordat je ze buiten zet kun je ze het beste verpotten in goedkope plastic bloempotten met een diameter van 15 à 20 centimeter. Daarin zet je ze in de vensterbank zodat ze lekker warm binnen doorgroeien. Koop wat bamboestokken (tokonstokken) van ongeveer een meter zodat je elke plant kunt begeleiden om mooi omhoog te groeien. Pas als het buiten definitief mooi weer wordt en de planten binnen misschien al 70 centimeter hoog zijn, verhuis je de potten naar buiten. Zet ze daar op een beschutte warme plek. Bijvoorbeeld voor een muur op het zuiden. En let op de uitlopers in de ‘oksels’ van de takken. Die uitlopers moet je af en toe verwijderen. Zo zorg je dat alle energie naar de tomaten of de pepers gaat en niet naar onnodige extra takken.
Ruimtegebruik in kleine tuinen: klimplanten en schuttingen
In een kleine tuin heb je weinig oppervlakte. Daarin is het slim om te kijken wat je in de hoogte kunt doen. Schuttingen, pergola’s, trellisschermen en bloembakken zijn je beste vrienden. Een trellisscherm (klimrek) is eenvoudig aan je schutting te maken en zorgt ervoor dat klimplanten meer houvast hebben als ze tegen de schutting klimmen. En een pergola midden in je tuin geeft klimplanten nog meer mogelijkheden en geeft gek genoeg juist het gevoel dat je tuin groter is. Aan de schuttingen hangen bij ons balkonbakken met kruiden erin. Met name kleinere kruiden als peterselie, tijm en oregano doen het prima in bloembakken.
Hitteplan en bescherming tegen extreme hitte
Het is duidelijk: het wordt weer heet. Zomerse temperaturen zijn heerlijk (als je er van houdt), maar de groente- en fruitplanten in je moestuin kunnen echt niet tegen extreme hitte. Wist je dat de meeste planten schade oplopen als het warmer is dan 30 graden? En als het dertig graden is in de schaduw, kun je wel raden hoe warm het is in de volle zon! De meeste planten groeien het beste tussen de 20 en 30 graden, in de schaduw dus. Boven de 30 graden neemt de fotosynthese af en treden er beschadigingen op aan enzymen en andere eiwitten. Ook de aanmaak van nieuwe eiwitten stopt. Is het te lang warm? Dan sterft je plant. Natuurlijk verschilt de hittebestendigheid per groente- en fruitsoort, maar temperaturen boven de 40 graden kunnen echt maar weinig planten lang verdragen. Felle zon in combinatie met hitte is drama voor vruchtdragende planten zoals courgette en paprika. Bladeren kunnen zichzelf koelen door water te verdampen, vruchten kunnen dat helaas niet.
Moestuin in potten? Zelf moestuinier ik op het dakterras op het zuiden. Dat is ideaal in het voorjaar en de herfst, want het is er al vroeg lekker en blijft er nog lang warm. Maar in de zomer is het best wel een uitdaging. Ten eerste moestuinier ik in potten & bakken, en die verliezen natuurlijk veel sneller vocht en warmen veel sneller op dan de volle grond. De stenen muur en ondergrond op het dakterras stralen bovendien enorm veel hitte af. En er is bijna de hele dag zon! Fel zonlicht in combinatie met hitte is funest. De zon kan bladeren en vruchten heel snel verbranden.
Nu de temperaturen naar tropische hoogten stijgen, is het tijd om mijn moestuin hitteplan in werking te stellen. Hieronder lees je wat ik allemaal doe om mijn groente- en fruitplantjes te beschermen tegen de zon en de hitte:
- Schaduw is het allerbeste wat je je moestuinplantjes kunt geven als het buiten langzamer heet en zonnig is. Grote planten aan de rand van je moestuin zoals zonnebloemen en mais nemen de ergste zon weg en filteren het licht. Schaduwdoeken en parasols zijn vaak de beste oplossing. Op mijn dakterras stond een hele grote parasol, die zette ik op hete dagen de hele dag open zodat de zon de blaadjes niet kan verbranden. In de avonduren ging hij dicht, zodat de warmte weg kan. Helaas is ie ooit omgewaaid toen ik foto's voor deze blog maakte. Soms zet ik ook potten onder de tuintafel of onder moestuintafels voor extra schaduw; het helpt ook als potten dichter bij elkaar staan zodat ze elkaar schaduw geven. Ik heb slaplantjes onder mijn courgette geplant.
- Zeker als je moestuiniert in potten en bakken is het in warme tijden slim om twee keer per dag water te geven. In het voorjaar liep mijn automatische bewateringssysteem 1x per dag 3 minuten. Vanaf juni heb ik dat opgeschaald naar 2 x 3 minuten (in de ochtend en late avond). Tijdens een periode van hitte en droogte laat ik het systeem nog wat langer lopen. En soms geef ik zelf nog wat extra water aan de kleinere potten.
- Aan veel planten kun je wel zien of ze het warm hebben: de bladeren hangen wat slap. Beschermen ze zichzelf in de avond, dan kan dat vaak geen kwaad. Hangt het ’s ochtends nog hetzelfde, geef dan een flinke slok water. Ik gebruik een vochtsensor gekoppeld aan mijn bewateringsysteem. Die houdt in de gaten of de grond niet te nat wordt. Als de sensor vocht registreert, gaat de bewatering niet aan. Maar op hete dagen is het ook belangrijk om zelf voor droogtesensor te spelen. Steek ’s avonds of ’s ochtends een vinger in de grond en voel hoe droog de grond is. Voelt het droog? Geef extra water!
- Wat je in elk geval NIET moet doen, is midden op de dag water geven. De toplaag van de aarde is vaak scorching hot. Niet alleen verdampt een groot deel van het water meteen, maar het verwarmt ook het water dat je geeft. Als het warme water vervolgens de grond in sijpelt, kan het de wortels verbranden. Als je water geeft met een tuinslang, let dan ook goed op dat de eerste liters soms gloeiend zijn.
- Geef regelmatig compost en mulch aan je moestuin. Een gecomposteerde grondlaag kan veel vocht vasthouden, waardoor je minder water hoeft te geven en planten beter tegen hitte bestand zijn. Bedek de grond met mulch zoals stro, gedroogd gras of houtsnippers, minimaal 2-3 centimeter. De temperatuur van de aarde blijft onder een mulchlaag zo’n 10 tot 20 graden lager. Dit is beter voor de wortels en bespaart water.
- Is het heet en zonnig buiten? Dan kun je beter even niet zaaien. Zaadjes hebben vocht en gematigde temperaturen nodig om te ontkiemen. Zaai binnen als voorbehandeling? Laat het zaaiwerk eerst in een bak water zakken zodat de grond zich volzuigt voordat je kleine zaailingen buitenplant. Zo hebben ze de beste kans van slagen.
- Oogst groente het liefst in de vroege ochtend: vruchten zoals paprika, tomaat en courgette oogst je wanneer ze rijp zijn. Zo vragen ze geen onnodige energie van de plant die het zwaar heeft door hitte. Maak bovendien ieder ochtend een rondje met je oogstmandje.
- Hitte droogt aarde uit en wordt compacter. Wanneer de grond vast is, blijft water erboven staan en verdampt snel. Schaf door los te schoffelen de bovenste laag los en laat zo weer water intrekken. Mulchen blijft efficiënter dan schoffelen. Reservoirs zoals olla’s kunnen helpen om water efficiënt te geven aan planten op warme plekken met weinig oppervlakte. Voorbeelden en vuistregels staan genoemd.
- Tot slot: bescherm jezelf tegen de zon. Draag zonnebrandcrème, hoed en zonnebril en vermijd de warmste uren van de dag. Begin de dag op het dakterras met een korte controle van planten, extra water waar nodig en oogsten die klaar zijn. Zo kun je jouw hitteplan voor de moestuin handig in de praktijk brengen.
Tips voor droogtebestendige gewassen en bodembeheer
Sommige gewassen hebben dieper wortels en kunnen beter tegen droogte, zoals bepaalde oude bindsla- en bataviarassen, pastinaak en kliswortel. Sla bevat meer water wanneer de bodem vochtig is. Geef mulch en compost: een humusrijke grond kan tot twee emmers water extra vasthouden per vierkante meter. Je bodemleven vormt een poreus netwerk dat water vasthoudt; bewerk de tuin jaarlijks met een woelvork of behandel bedden lichtvochtig. Beperk bestrating: minder bestrating houdt de tuin koeler. Tijdens hittegolven is het handig om water ’s avonds of ’s ochtends te geven, direct op de aarde en niet veelvuldig om kleine hoeveelheden. Een druppelsysteem is nog efficiënter. Voor jonge planten en planten in potten kan een extra schaduwrijke plek en een tijdelijk schaduwdak veel helpen. Een druppelsysteem of gietkanon geeft het water gerichter af aan de wortels. Reserveer extra vochtbescherming met mulchlagen; laat de mulchlaag de grondtemperatuur reguleren en het vocht vasthouden.
Hoe droogte en hitte het plantenplan beïnvloeden
Zaai en plant bij bewolkt weer of ’s avonds. Zaden voorkiemen en voorzaaien geeft een voorsprong. Druk de kluit na het planten aan, zet plantgoed eerst in een bak water zodat de kluit goed nat wordt en giet daarna aan tot de kluit goed contact maakt met de tuinbodem. Zet schaduw over de jonge plantjes met stro of een takje van een ligusterhaag. Als regen voorspeld wordt, kun je zaaien in droge grond omdat zaden een ingebouwd droogtebeschermingsmechanisme hebben en pas kiemen als er vocht is. Schoffel tegen uitdroging; mulch blijft nog effectiever.
Wat nog meer te doen in een hete zomer
Bloemen verwijderen kan zinvol zijn: bloemen kosten planten energie die ze beter kunnen besteden aan overleven tijdens een hittegolf. Houd het gras lang zodat het minder snel uitdroogt. Ververs vijverwater indien nodig en zet schaaltjes water of een vogelbadje neer. Wil je weten welke planten goed tegen droogte kunnen? Probeer rijstzaadjes en droogtebestendige soorten zoals amarant en Nieuw-Zeelandse spinazie in moeilijke zomers. Let op: bij hoge temperaturen is snoeien vaak niet wenselijk, maar grotere bladeren kunnen helpen energie te richten op de oogst. Tot slot: probeer schaduwachtige elementen zoals bomen en hagen te gebruiken en bedek de grond met mulch om het vocht te beschermen.
In het dagelijks leven is Remi als Kiemfabriek vooral interim marketeer voor bedrijven en organisaties die de wereld wat mooier maken. Soms rond strategie of management en soms met de handen aan de knoppen in campagnes. Het wordt weer heet!
- Belangrijkste les: schaduw, water en mulch zijn cruciaal in hitteperiodes.
- Plant hoog op balkons en schuttingen om ruimte te besparen.
- Oogst vroeg in de ochtend voor maximale smaak en vochtigheid.
- Laag voor laag: probeer te voorkomen dat de grond uitdroogt door mulch en druppelsystemen te combineren.