Er zijn verrassend veel mogelijkheden voor groene daken in Zoetermeer. Vanuit de urgentie die er is om binnen de bestaande stadsgrenzen extra woningen in Zoetermeer te realiseren en tegelijkertijd de stad toch vooral leefbaar, groen, hittebestendig en ‘waterdoorlatend’ te houden was er op 29 oktober 2019 een inspirerende lezing waarin oplossingen worden gezocht op het dak. Wanneer daken voor mensen toegankelijk worden gemaakt, dan is de combinatie van groene daken met kunst en cultuur heel aantrekkelijk, spannend en romantisch tegelijk. Welke kansen biedt dit voor Zoetermeer?
Ruimte op de daken en het potentieel voor cultuur en beleving
Ruimte op de daken in Zoetermeer? Er is heel veel ruimte op de daken in het stadshart. Spannende verborgen plekjes, naar de daken toe en op de daken. Dit is cultureel interessant, geeft Ruggenberg aan. Boven gaat er een nieuwe wereld voor je open. En, dan heb je ook nog uitzicht. Een belfort (Middeleeuwse toren) midden in de stad bouwen, dan kun je over de hele stad heen kijken. ’s Nachts met twinkelende lichtjes, misschien gaan we dan ook nog meer van de stad Zoetermeer houden.
Hoogtevrees? Tja, hoogbouw komt er onvermijdelijk aan en nieuwe ruimte moeten we goed benutten. Cultuur is daarbij van groot belang! Voor het woongenot van de inwoners maar ook voor de City-marketing: het stimuleert toerisme, het economische vestigingsklimaat, het is de aantrekkingskracht van steden. Evenementen werken daarbij goed, het moet bruisen in Zoetermeer. Sven Ruggenbergs idee: voor placemaking lokaal in het Stadscentrum van Zoetermeer de mogelijkheden vanuit verschillende perspectieven bekijken. Het verhogen van de gebruikswaarde van nieuw ‘ontdekte’ en te benutten ruimten in de al bestaande bebouwde omgeving wordt placemaking genoemd. Denk daarbij ook aan klimaatverandering, zegt hij.
Inspirerende voorbeelden en denkrichtingen
Op een RVOZ-bijeenkomst vertelde Reinier van der Berg (weerman RTL) over klimaatverandering en hittestress: in het centrum van Amsterdam is het gemiddeld 6 graden warmer dan in het ommeland. Den Haag, Utrecht en Amsterdam hebben meer regenval dan de rest van het land. Meer hitte en meer regen. Architect Jasper van Lammeren en zijn compagnon van LG Architecten noemen zichzelf dakengek. Wat is dat gevoel? Het voorbeeld van klimmen in de boom, het is zo spannend om dichter bij de hemel te komen, het heeft iets magisch, iets bijzonders. “Voor ons bestaat een dak eigenlijk niet”, zegt Jasper van Lammeren. “Het is ruimte die je kunt benutten.”
In 2008 kwam in Rotterdam de subsidie op groene daken. Onze gedachte was, zo jammer, je ziet er als mens weinig van. Zo kwamen we op The Green Cube concept. Je zet op een plat dak kubusvormige huisjes. In combinatie met de daktuin ontstaat er een nieuw groen daklandschap. In bestaande bouw is veel mogelijk. Voorbeeld van het benutten van daken in bestaande bouw zijn recent toegevoegde Penthouses in Rotterdam. Hoge huur voor de studenten. Tussen 600 en 900 euro per kamer, maar ze hebben het ervoor over. Altijd verhuurd. Het is een heel interessante plek geworden.
Een ander voorbeeld is de New Yorkse Highline. Dwars door Manhattan. De oude spoorlijn werd een kilometerslang stadspark. Het is een viaduct (heeft grote draagkracht) waarop van alles is heringericht. Juist ook voor de mensen. Het is een enorm succes, is een toeristische trekpleister en heeft toegevoegde waarde voor de omgeving. Voor het Zoetermeerse Stadshart maakte LG architecten een verkenning van de daken. Wat is hier eigenlijk allemaal mogelijk? Deze verkenning heeft geen status: het zijn nu nog ideeën. De mogelijkheden zijn opgedeeld in vier categorieën: duurzame energie zoals zonnepanelen (geel), waterberging (blauw), beplanting (groen) en gebruiksmogelijkheden voor mensen zoals terrassen en cultuur (rood).
LG architecten startte met een hittestresskaart van Zoetermeer die laat zien waar de temperaturen het hoogst zijn. Op en nabij distributiecentra wordt het bijvoorbeeld erg heet. Een voorbeeld: op het nieuwe Hoogvlietgebouw ligt een enorme hoeveelheid zonnepanelen. Groene daken betekenen koelte want koude lucht stroomt naar beneden; met groen op een dak valt dus een groot effect te behalen tegen hittestress. Wat betreft de regen zullen in de toekomst steeds meer hoge pieken moeten worden opgevangen. Blauwe daken die een waterbergingsfunctie kunnen vervullen in combinatie met groen is een win-win situatie: water opslaan en laten verdampen. Deze combinatie op een dak levert ook meer biodiversiteit op.
Voor de verkenning nam Van Lammeren de visie voor de binnenstad van SaARCH Architecten als uitgangspunt. Aan de randen van het stadshart zou hoogbouw kunnen komen. LG Architecten ziet vervolgens een ‘gat’ in het Stadshart: een gigantisch oppervlak aan (lagergelegen) daken. Hierop hebben zij zich gericht. Deze ‘groene vallei’ op de daken van parkeergarages kan flink wat natuurdak bevatten in combinatie met wateropvang. Maar liefst 7 voetbalvelden aan daken kan met groen ingevuld worden. En 20 olympische zwembaden aan water bufferen!
Daarnaast is er een bijzondere onderwereld in het Stadshart. ‘Gaten’ in het winkel- en woondek kunnen als trechters voor het afvoeren van het water werken. Waterstromen, watervallen als verbinding tussen de bestaande onderwereld van het Stadshart en haar bovenwereld en het dak… er ontstaat een ecologische waterstructuur juist ook in die catacomben. Rijden. Hier kunnen mensen goed komen!
Een voorbeeld uit de praktijk: groene daken, water en bewonersbetrokkenheid
case van maken. Extra woningen bijvoorbeeld in de vorm van penthouses. De kantoren daar staan nu allemaal leeg. Transformeer het dak naast de woningen. Het gat tussen het viaduct en de garage is een mooie bouwlocatie voor hoogbouw. Ruimte voor groen en meer bebouwing en een aantrekkelijk geheel. Zoetermeerse Highline: op de bestaande viaducten kan de weg voor auto’s iets worden versmalt, en juist breder gemaakt voor fietsen, vergroening en een loopverbinding. Deze passage komt voort uit een klassiek winkelconcept. Op de hoge daken groen en PV panelen, maar de lage daken bijvoorbeeld volkstuintjes! Kan gewoon hier op het dak van het winkelcentrum. De eigenaar zou het dak kunnen verhuren. Maak een route over het dak. Creëer verborgen plekjes, ga een trap op en laat je verrassen. Het kan ‘kruip door sluip door’ heel leuk zijn.
Verrassend is dat de Perrysport-verdieping eigenlijk een schijnverdieping is met een ‘nepgevel met balkon’. Hier kun je helemaal niet komen. En er is een trap naar boven die nergens naar toe gaat! Hier is bijvoorbeeld ruimte voor een dakencentrum: groene daken met een demonstratie en/of informatiedak. Of geeft het een parkbestemming. Als voorbeeld van wat hier allemaal zou kunnen. Hier is plek voor bijvoorbeeld een evenementen dak. Je zou dit morgen kunnen doen. Zet er een container neer en vertoon er voorstellingen. Kan er niet iets in de winter? De parkeergarage zelf: maak een groene achtergevel, geef hier ruimte voor fiets en voetganger en geef met water en groen een kwaliteitsimpuls. Laat ook beneden al zien dat er boven wat gebeurd.
Lammeren aan. VVE’s blijken in de praktijk het meest lastig te zijn. geval een zaak van lange adem. In de jaren zeventig waren er heel veel daktuinen, een echt Zoetermeers fenomeen. Maar deze tuinen zijn een langzame dood gestorven omdat collectiviteit niet meer werkte. Eigenlijk hadden we meer geduld moeten hebben. Collectief, openbaar of juist helemaal privaat. Door de verstedelijking en druk op de stad lijkt de kans op slagen voor groene daken nu groter. voor mensen op de daken te realiseren. Spannende plekken. Krijg je daar een extra dwaalzone, kan het verbonden worden? Planten erop. Gespreksonderwerp is hoe nu verder? Mee kunt beginnen. Plekken zichtbaar maken en te ontdekken. Een pilot. Jeroen Scholten, adviseur stedelijke ontwikkeling gemeente Zoetermeer, geeft aan dat de gemeente binnen een jaar of twee tot twee pilots wil komen. We zitten midden in het overleg met de verschillende partijen en het bekijken waar de kansen liggen. De Stadslezing in de serie De Nieuwe Stad wordt mede mogelijk gemaakt door Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, Cultuurfonds Zoetermeer en Gemeente Zoetermeer. Een van de zeer weinige nieuwe golfbanen in wording is die bij Groenekan nabij Utrecht. Ook hier werden de initiatiefnemers geconfronteerd met een lang aanlooptraject. Gelukkig ligt de 280 meter lange en 160 meter brede drivingrange er inmiddels groen bij. Wim Oskam loodst mij, staande in het afslaggebouw, over de rijplaten naar de plek van bestemming. Oskam, eerder hoofdgreenkeeper van de Kromme Rijn en thans werkzaam op de golfbanen Crimpenerhout en Almeerderhout heeft nieuws. Hij gaat het onderhoud uitvoeren op het golfoefencentrum dat bekend gaat worden onder de naam Chi-Chi.
Maar daarover later in dit artikel. Oskam vertelt dat hij gevraagd is door de projectmanager Leo de Jong, die namens de betrokken partijen de directie voert over dit ambitieuze project. Deze Rotterdammer koos voor Gras Totaal Beheer Oskam, omdat hij onder de indruk was van Wims vakkennis na een ontmoeting in het golfoefencentrum Seve in hartje Rotterdam. Maar... Oskam is enthousiast over dit golfbaanproject dat laagdrempeligheid, golfplezier en entertainment als hoofdoelstellingen in het businessplan heeft staan. De eerste drie greens van de 9-holes par 3 werden in oktober 2022 ingezaaid en op deze koude en vochtig novemberdag van het bezoek kleuren ze al groen.
Deze golfbaan wordt de achtste golflocatie in de wereld die een radarsysteem laat aanleggen. Het radarsysteem registreert de driedimensionale positie van de geslagen ballen en biedt unieke mogelijkheden voor entertainment en trainingen. De Jong ziet mogelijkheden om dit systeem ook als wedstrijd- en handicapsysteem in te zetten. De eerste sessies zijn gericht op plezier en educatie, niet uitsluitend op de traditionele golfer. De baan biedt ook functies voor chippen vanaf de afslag en zelfs virtueel spelen op bekende holes zoals Pebble Beach met geavanceerde simulatie.
Technische en ecologische aspecten van multifunctionele daken
De verkenning van het Zoetermeerse Stadshart door LG Architecten verdeelt de mogelijkheden in vier categorieën: duurzame energie zoals zonnepanelen, waterberging, beplanting en gebruiksmogelijkheden voor mensen zoals terrassen en cultuur. Een hittestresskaart laat zien waar temperaturen het hoogst zijn, wat leidt tot gerichte maatregelen tegen hitte-eilanden. Blauwe daken combineren wateropvang met groen voor biodiversiteit en klimaatadaptatie. Een bijzonder concept is de groene vallei: een laaggelegen dakgebied waar een ring van water en groen samenkomt en waar onder- en bovendek met elkaar verweven raken via ecologische waterstromen.
De Peelstelling dat daken ook voor woningen en kantoren herbestemd kunnen worden, leidt tot ideeën zoals penthouses op daken en het omzetten van parkeergarages in groene achterwanden met geïntegreerde voet- en fietspaden. Een pilot kan snel opgezet worden: een evenementen- of demonstratiedak met ruimte voor voorstellingen en show-daken. De communicatie met bewoners en VVE’s is cruciaal: collectieve aanpak blijft een uitdaging, maar de bredere stedelijke druk en klimaatdoelen vergroten de kans op slagen.
Rotterdam als voorbeeld: van groen naar blauw naar cultureel daklandschap
Rotterdam heeft met het Multifunctionele daken programma (2019-2022) laten zien hoe een stad de ruimte op daken optimaal kan benutten: groen voor biodiversiteit, blauw voor waterberging en paars voor woondaken. Een systematische aanpak van kaarten, beleid en participatie maakt het mogelijk verschillende functies te combineren en te investeren in een rijk daklandschap. Verkenningen van de dakentour tonen hoe daken de stedelijke identiteit kunnen versterken en toeristische waardigheid kunnen toevoegen aan de stad.
In de praktijk blijkt de combinatie van groen en water op daken de kwaliteit van stedelijke leefomgeving te verbeteren: minder hittestress, minder piekregenval, meer biodiversiteit en meer ruimte voor recreatie, cultuur en ontmoeting. Zo wordt een dak niet langer gezien als een aansluitpunt bovenop een gebouw, maar als een volwaardig stedelijk platform met sociale, economische en ecologische waarde.
Toepassingen voor Zoetermeer: concrete kansen en acties
In Zoetermeer kunnen daken worden benaderd als een hoogwaardige rand voor wonen, arbeid en cultuur. Een gezamenlijke aanpak met bewoners, VVE’s en ondernemers is noodzakelijk om draagvlak te realiseren. Een eerste stap is het identificeren van daken met hoog hitte- en waterregulatiepotentieel en de mogelijkheden voor beplanting, waterberging en publiek-toegankelijke functies. Een tweede stap is het ontwerpen van pilotprojecten op locaties in het Stadshart, met aandacht voor routevorming, zichtbaarheid en publieksparticipatie.
Open vragen en vervolgstappen
- Hoe kunnen daken publiek toegankelijk worden gemaakt zonder afbreuk te doen aan veiligheid en privacy?
- Welke combinaties van groen, water en cultuur leveren de grootste baten op voor hittebestendigheid en biodiversiteit?
- Welke rol spelen VVE’s en eigenaren bij langetermijnonderhoud en financiering?
- Welke wet- en regelgeving moet worden aangepast om snelle pilots mogelijk te maken?
- Start met een overzichtelijke kaart van potentiele daken in Zoetermeer.
- Formeer een coalitie van gemeente, bewoners, culturele partijen en ondernemers.
- Ontwikkel een pilotproject met concrete doelen: hitte-reductie, wateropvang, en publieke activiteiten.
- Implementeer monitoring en evaluatie, inclusief bewonersparticipatie en economische haalbaarheidsstudies.