Direct ten noorden van het woonhuis Herenweg 271 in Egmond aan den Hoef ligt een rij betonnen obstakels die wel wat weg hebben van drakentanden (Duits: Höckerhindernisse). Dit betreft een tankversperring uit de Tweede Wereldoorlog, die onderdeel uitmaakt van de Atlantikwall. De versperring in Egmond vormde het noordelijk deel van de Steunpuntgroep Castricum. Vanaf het strand liep een stelsel van loopgraven en prikkeldraadversperringen met daarachter geschutsopstellingen naar de binnenduinrand, om daar over te gaan in deze drakentanken. De drakentanden werden in de polder opgevolgd door een met water gevulde tankgracht, die naar het zuiden liep. Ten zuiden van Castricum lagen weer drakentanden en liep de linie door de duinen terug naar het strand.
Bij de rotonde waar de Herenweg, de Eeuwigelaan en de Zeeweg samenkomen, ligt de karakteristieke boerderij De Franschman. Zijn naam ontleent hij aan de stoffelijke resten van een Franse soldaat die op het terrein zijn gevonden. De man moet zijn gesneuveld tijdens de grote Slag bij Bergen van 19 september 1799, toen Franse soldaten en Hollandse patriotten het opnamen tegen een invasieleger van Engelsen en Russen.
Wegversperring op de Herenweg bij De Franschman in Bergen, juli 1945. Toen Bergen aan Zee in de Tweede Wereldoorlog een belangrijke schakel in de Atlantikwall werd, bleek de plek van De Franschman van groot strategisch belang. Om te verhinderen dat de stellingen bij Bergen aan Zee vanuit het binnenland konden worden aangevallen, werd de toegang tot de Zeeweg vanuit de polder geblokkeerd met een ruim 400 meter lange antitankmuur. Het grootste deel van deze muur staat er nog steeds. Het profiel, met een uitstulping aan de polderkant, zorgde ervoor dat tanks niet over de muur heen konden rijden.
Restanten van een andere tankversperring aan de Groeneweg in Bergen, 2008. Bij Camperduin ligt ook een restant van de Atlantikwall, in de vorm van drakentanden. Drakentanden zijn piramidevormige betonnen obstakels, die waren bedoeld om vijandelijke tanks, die bijvoorbeeld via een landingsvaartuig over het strand aan land kwamen, tegen te houden. De drakentanden bij Camperduin behoorden tot de Steunpuntgroep Schoorl, waar onder meer de dorpen Bergen, Schoorl, Groet en Camperduin onder vielen. Zo bestond Steunpuntgroep Schoorl onder meer uit twee zware kustbatterijen, verschillende zogeheten weerstandsnesten met licht geschut, woonschuilplaatsen en bergplaatsen, met prikkeldraad en loopgraven rondom. Ook bevonden zich in dit district twee radarstations.
Bij Camperduin stond vlakbij strandpaal 26 een kustbatterij van de Kriegsmarine. Deze telde vier moderne kanonnen met een kaliber van 10,5 cm, ondergebracht in zware bunkers. Na de oorlog is naar schatting zeker de helft van de militaire bouwwerken compleet gesloopt en het puin afgevoerd. De resterende bouwwerken zijn ‘uitgesloopt’, dat wil zeggen dat alles wat los te halen is, eruit verwijderd is. Vervolgens zijn ze dichtgemetseld en met een laag zand bedekt. Hoeveel bunkers er nu nog in de duinen aanwezig zijn, is niet bekend.
In 2024 presenteert Oneindig Noord-Holland de rijke geschiedenis van de Herenweg tussen Castricum en Schoorl. In samenwerking met Museum Het Sterkenhuis, Huys Egmont en vier historische verenigingen is de oude weg nieuw leven ingeblazen met een tentoonstelling en fietsroute langs historische en natuurlijke plekken. Op onze themapagina Herenweg lees je de verhalen bij de plaatsen.
De Atlantikwall en de rol van Höckerhindernisse
De Atlantikwall werd gebouwd als een lange kustverdedigingslinie langs Noorwegen tot de Frans-Spaanse grens. Deze linie bestond uit bunkers, tankversperringen, prikkeldraad en mijnenvelden, en bedoeld om een geallieerde invasie tegen te houden. Höckerhindernisse, rijen betonnen piramides, maakten deel uit van de tactiek om tanks tegen te houden en de aanval zo te sturen dat deze geconcentreerd werd op specifieke velden waar mobiele troepen konden worden ingezet.
Het Duitse plan was om de marine- en kustverdediging te versterken met standaardontwerpen (Regelbauten). Deze bouwkazen boden voorspelbare hoeveelheden cement, staal en hout en maakten de bouw logistiek beheersbaar. Voor kleine bunkers was al snel meer dan 100 kubieke meter beton nodig. De Westwall en later de Atlantikwall vereisten enorme hoeveelheden materiaal en arbeiders om kampen en bunkers te construeren.
Structuur en werking van de bunkers
St.-bunkers met dikke muren van meer dan twee meter vormden de meest karakteristieke bouwwerken van de Atlantikwall. Ze hielden gevechts- en communicatieapparatuur, munitie en verblijf voor soldaten veilig. De plattegronden waren opgenomen in Typenheften, zodat in het veld gemakkelijk kon worden bepaald welk bouwwerk waar het meest geschikt was. De bunkers waren uitgerust met gaszuiveringsinstallaties, televisie- en radioapparatuur, en soms met een periscoop. Aan de buitenkant konden schietgaten en camouflerende patronen zichtbaar zijn.
Een belangrijk onderdeel van de logistiek was de standardisering van ontwerp en bouw. Door verschillende standaardtypen te gebruiken kon men snel en efficiënt bouwen, met vooraf berekende hoeveelheden cement, grind, staal en hout nodig waren. Tegelijkertijd waren sommige lokale bouwwerken en aanpassingen het gevolg van schaarste aan materialen en arbeid, waardoor plaatselijke ontwerpen ontstonden naast de regulier geplande St.-types.
Gevolgen van de Atlantikwall voor bevolking en landschap
De aanleg van de Atlantikwall had ingrijpende gevolgen voor bewoners langs de kust. Woningen en hele wijken werden gesloopt of evacueerden. Ook de natuur leed; duinen werden verschoven, bossen gerooid en beerpte met inundaties. Na de oorlog werd begonnen met slopen en opruimen van bunkers en verdedigingswerken, vaak met behulp van krijgsgevangenen. Veel bunkers vonden uiteindelijk een tweede leven als opslagplaatsen, musea of vakantiehuisjes.
Toepassing van beton: geschiedenis en materialiteit
Beton heeft zich over de eeuwen ontwikkeld van eenvoudig cementbeton tot gewapend en voorgespannen beton. De uitvinding van Portlandcement en het werk van pioniers zoals Monier en Hennebique legden de basis voor moderne bouwmassa. In Nederland werd gewapend beton eind negentiende eeuw geïntroduceerd, met vroege fabrieken zoals Van Waning en Co en Cement-ijzerwerken. In de eerste helft van de twintigste eeuw vond er een verdere ontwikkeling plaats door onder meer vernieuwde bekistings- en verankeringstechnieken, waarna beton een fundamenteel bouwmateriaal werd voor bruggen, fabrieken en gevels in de Nederlandse steden.
Tijdens de oorlogsjaren versnelde de toepassing van beton voor verdedigingswerken, met name gewapend beton in bunkers en kazematten langs de kust. De betonkwaliteit en de water-cementfactor waren cruciale parameters voor de sterkte en duurzaamheid van de constructies. De combinatie van beton en staal leverde een sterk duo op, waarbij uitzetting en vochtverlies nauwkeurig werden beheerd in de moderne betonconstructies.
Historische context en hedendaags erfgoed
Na de bevrijding werden bunkers afgebroken of bewaard als herinneringsplaatsen. In de jaren zestig verdwenen veel bunkers door veiligheids- en onderhoudsredenen, maar tegenwoordig worden juist vele locaties uitgegraven, gerestaureerd en opengesteld voor publiek. Musea zoals het Westwallmuseum bij Irrel en verschillende initiatieven langs de Nederlandse kust dragen bij aan het behoud van dit erfgoed. De Atlantikwall wordt steeds meer een herinneringslandschap langs de kust, waarin verhalen en plaatsen zoals De Franschman, Herenweg en Camperduin worden geïntegreerd in tentoonstellingen en educatieve routes.
De Atlantikwall: Merlijn vindt 'Hitlerboom' in Haagse Bos - OMROEP WEST
Overzichtslijst: belangrijke elementen van de Westwall/Atlantikwall
- Regelbauten: gestandaardiseerde bunkersystemen met constante bouwprincipes
- Höckerhindernisse: drakentanden als antitankversperringen
- Anti-tankgrachten en inundaties: waterige hindernissen ter verlamming van landingsaanvallen
- Radarstations en lichte tot zware kustbatterijen
- Woon- en opslagvoorzieningen rondom bunkers
De geschiedenis van beton gaat veel verder terug dan het brutalisme. De Romeinen kenden al beton, maar pas na de 19e eeuw werd het wereldwijd een standaard bouwmateriaal. De ontwikkeling van gewapend en voorgespannen beton maakte grootschalige, monumentale constructies mogelijk, waaronder verdedigingswerken als de Westwall en de Atlantikwall. Deze structuren blijven als erfgoed herinneren aan de oorlog en de complexe logistiek die nodig was voor hun bouw en onderhoud.