Het monument ‘Rijks HBS’ te Assen is opgericht ter nagedachtenis aan 44 oud-leerlingen van de school die tijdens de bezettingsjaren door oorlogsgeweld zijn omgekomen. Het monument heeft een geschiedenis die verweven is met verbouwingen, verhuizingen en herbestemmingen. In 1972 is de plaquette verhuisd naar het Dr. Nassaucollege aan de Mr. Groen van Prinstererlaan 98. Het monument bevindt zich in de entreehal van het gebouw Quintus van het Dr. Nassau College. De gedenkplaat werd oorspronkelijk geplaatst in de vestibule van de voormalige Rijks HBS aan de Beilerstraat.
De joodse oorlogsslachtoffers die op dit gedenkteken vermeld staan, zijn tevens opgenomen in het ‘Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland’. De bouw van de HBS begon in de jaren ’60 en ’70 als onderdeel van bredere onderwijsvernieuwingen in Nederland, maar de geschiedenis van de HBS gaat terug tot 1868 wanneer de Rijks HBS in Assen zijn deuren opent. Uit de artikelhistorie blijkt dat er veel debat en politieke inzet nodig was om rijkshoogere burgerscholen te realiseren. De oprichting van de HBS werd verbouwd tot een project met stedelijke en regionale belangen, waarbij financiering en locaties stevige discussies opleverden. De centrale doelstelling van het Rijk lag besloten in artikel 18 van de wet en de formulering ‘meest gelegene oorden’ duidde op spreiding tot in de verste uithoeken van het land.
Historische achtergrond en vroege bouwdromen
De eerste HBS in Assen opende in 1868 en begon met uitsluitend mannelijke leerlingen en docenten; meisjes kwamen pas later, in 1876. De opleiding groeide en de bouwkosten liepen op, waardoor de gemeente extra bos rooide voor financiering. Het gebouw werd regelmatig verbouwd om het groeiend aantal leerlingen te huisvesten. De HBS wordt in de bezettingsjaren gevorderd door de Duitsers en de lessen vonden deels in het gymnasium plaats. Na de bevrijding gebruikten de Canadezen het gebouw nog enige tijd. Meer dan veertig leerlingen, oud-leerlingen en docenten overleven de Tweede Wereldoorlog niet. In de entree van het pand hangt een herdenkingsplaquette met de genoemde namen.
In de jaren ’90 van de vorige eeuw verloor de HBS haar functie en gingen verschillende herbestemmingen het pand passeren, waaronder mogelijke appartementenbouw. RTV Drenthe nam uiteindelijk intrek in de voormalige school na een grondige verbouwing. De hele stad keek mee bij de herbestemming en critici spraken van een ‘omroeppaleis met marmeren vloeren’. In Drenthe Toen werd verslag gedaan van de reünie en van de geschiedenis van de HBS in Assen. Een boek over de herdenking en reünie verscheen en een speciale uitgave werd gepresenteerd.
De rol van bouw- en herbestemmingsplannen
Het rond 1869 ontworpen gebouw kenmerkt zich door een monumentale neoclassicistische bouwstijl en is uit baksteen opgetrokken met een brede horizontale band tussen de begane grond en eerste verdieping. De ingangspartij valt op door drie halfronde bogen en een veelhoekige observatiepost. In het begin van de 20ste eeuw werd uitbreiding nodig voor aanvullende lokalen, waaronder een scheikunde- en tekenlokaal. Een apart gebouw werd ontworpen en aan de zijde van de Grote Kruisstraat gebouwd, met elektrische verlichting en centrale verwarming in het nieuwe deel. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende de HBS als kazerne voor de Duitse troepen. Na de oorlog werd het gebouw deels opnieuw ingericht en kwam er een herbestemming richting onderwijs en uiteindelijk woningbouw en kantoorruimte.
In verschillende bouw- en herbestemmingsprojecten werd gestreefd naar een harmonieuze balans tussen oud en nieuw, met respect voor de oorspronkelijke architectuur. De buitenzijde bleef zoveel mogelijk in originele staat, terwijl het interieur werd aangepast aan moderne behoeften. De herontwerpers wilden de monumentale waarde behouden en tegelijkertijd een functionele leef- en leeromgeving creëren. Hierdoor ontstond een veelzijdige woon- en leeromgeving met ontmoetingsplaatsen, waaronder vestibules, een mensa op de eerste verdieping en beeld- en geluidsstudio’s op lagere verdiepingen.
Specifieke kenmerken van de verbouwing uit 2001
De ontwerppraktijk benadrukte balans tussen traditionele elementen en moderne functionaliteit. Nieuwe binnenkozijnen werden van donker staal en contrasteren met de oude, zodat de structuur van de oorspronkelijke openingen herkenbaar blijft. De gebouwen kregen doorbraken om meer openheid en doorzichten te creëren en daglicht toe te voegen. Zo ontstond een heldere structuur die de historische kwaliteiten weer zichtbaar maakte. Een groene binnentuin werd ontsloten vanuit de hal en fungeert als oase voor ontmoetingen en studie buiten de classroom.
Belangrijke ruimtes in het vernieuwde complex zijn de vestibule met servicebalie, de mensa op de eerste verdieping en meerdere cursuslokalen met een geavanceerde audiovisuele faciliteit. In de gangen zijn terrazzovloeren gerestaureerd en op de verdiepingen werd een troffelvloer met elegante belijning toegepast, waardoor de sfeer van de oorspronkelijke ruimte behouden blijft. Het ontwerp blijft gericht op een harmonieuze integratie van cultuur, geschiedenis en hedendaags onderwijs.
Relatie met bredere onderwijsvernieuwing
De Mammoetwet van 1968 beëindigde de HBS en maakte ruimte voor mavo, havo en vwo. De laatste HBS’ers zwaaiden in 1973 af en de school maakte uiteindelijk plaats voor andere bestemmingen in het voormalige gebouw. De herbestemming van de HBS werd een modelcase voor de transformatie van monumentale panden naar multifunctionele educatieve en culturele ruimtes. In de praktijk werd door bouwkundigen en monumentenzorg gewerkt aan herstel en verduurzaming terwijl nieuwe tijdlagen werden toegevoegd die aansluiten op de identiteit van de instelling.
Verbinding met lokale geschiedenis en herinnering
Het monument herdenkt oud-leerlingen en docenten die zijn omgekomen in de oorlog. De regiogeschiedenis van Drenthe en de regio Assen komt terug in verhalen over de HBS, de bouw en de latere transformatie tot Quintus/Dr. Nassau College. De digitale bronnen en het Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland verbinden deze herinnering met bredere nationale initiatieven voor herinnering en educatie. De herdenking verbindt oud-leerlingen met huidige studenten, waardoor de lange geschiedenis van onderwijs en verzet onder één dak samenkomt.
| Onderdeel | Beschrijving | Datum |
|---|---|---|
| Oorsprong | Rijks HBS Assen opent 1868 | 1868 |
| Bezetting | Gevorderd door Duitsers, lessen in gymzaal | 1942 |
| Herbestemming | Verhuizing en verbouwing; RTV Drenthe neemt pand in gebruik | 1990s |
| Monument | Plaquette met namen, later verhuisd | 1972 |
Zo wordt de geschiedenis van HBS Assen zichtbaar door middel van behoud, herbestemming en herinnering aan de personen die verbonden zijn aan de school en haar rol in het onderwijslandschap van Drenthe.