In een wereld waar problemen steeds groter lijken te worden, slagen onze politici er niet meer in om de tanker te doen keren. Het wordt steeds moeilijker om ons land nog te hervormen. Of het nu gaat over onze economie, de energieprijzen of migratie - onze politici lopen achter de feiten aan en botsen keer op keer op andere bestuursniveaus, regels en afspraken die een fundamentele koerswijziging zo goed als onmogelijk maken. Dit betonnen beleid zorgt ervoor dat politici hun overspannen verkiezingsbeloftes nooit kunnen waarmaken en enkel in de marge kunnen rommelen. Burgers krijgen het gevoel dat verkiezingen niets veranderen.
Het gevolg is het failliet van de traditionele partijen, die dagelijks ploeteren om de problemen van de kiezer op te lossen, maar daar fundamenteel nooit in kunnen slagen. Radicale en populistische partijen hebben de stemmen maar voor het oprapen. Hoe zijn we hier terechtgekomen, en bovenal: wat kunnen we eraan doen? Dit boek biedt inzicht in de onmacht van onze democratie en doet een aanzet tot een systeemhervorming.
De Kernproblemen van het Betonnen Beleid
Quinten Jacobs, advocaat grondwettelijk recht en praktijkassistent aan de KU Leuven, stelt in zijn boek 'Het Betonnen Beleid' dat de basisstelling is dat onze politici te weinig kunnen doen om de bestaande problemen op te lossen omdat er te weinig beleidsruimte voor is. Dit 'betonnen beleid' zorgt ervoor dat verkiezingsbeloftes niet kunnen worden waargemaakt.
De Drie Pijlers van het Betonnen Beleid
In het boek identificeert Jacobs drie pijlers die bijdragen aan dit probleem:
- De ingewikkelde Belgische staatsstructuur: Door deze structuur is elke regering slechts bevoegd voor een fractie van een probleem. Regeringen moeten continu samenwerken om vraagstukken zoals migratie en klimaat op te lossen. Dit leidt tot een situatie waarin het onduidelijk is wie de kiezer moet afstraffen voor welk beleid. De ene taalgroep van het land kan de politici van de andere taalgroep niet afstraffen, terwijl die volgens de grondwet wel de helft van de regering moeten uitmaken. Dit wordt als ondemocratisch beschouwd.
- De technocratische EU: Jacobs heeft geen probleem met de EU zelf, maar wel dat haar macht onvoldoende ter discussie kan worden gesteld. De macht van bijvoorbeeld Ursula von der Leyen, die in de coronacrisis veel impact had maar op geen enkele lijst stond, wordt onvoldoende aangevochten in het publieke debat.
- De uitdijende interpretatie van mensenrechten: De afgelopen decennia is er een enorme toename van mensenrechten geweest, die meer en meer verplichtingen opleggen aan de overheid. De rechter vangt de wind van deze evolutie, waardoor de persoon van de rechter door sommigen in het publieke debat schuldig wordt gesteld, terwijl het een bredere evolutie is waarvan de rechter de vertaling is. Als een rechter bijvoorbeeld oplegt dat we minimaal 55% uitstoot moeten reduceren tegen 2030 wegens het recht op leven, dan kan een politicus daar niks meer aan doen en maken de verkiezingen niet meer uit.
De Gevolgen van het Betonnen Beleid
Het betonnen beleid leidt tot stilstaand, gebetonneerd beleid en het failliet van het politieke establishment. De overheid struikelt over nog meer regels in een vergeefse poging grip te krijgen op de grote uitdagingen van deze tijd. Burgers krijgen het gevoel dat verkiezingen niets veranderen, wat resulteert in het failliet van de traditionele partijen en een toename van radicale en populistische partijen.
De regering De Croo wordt als voorbeeld genoemd: veel aangekondigd en weinig gedaan, met als gevolg dat ze door de kiezer werd afgestraft. Dit bevestigt dat mensen niet zozeer een regering afstraffen die te veel hervormt, maar een regering die totaal niet hervormt.
Oplossingen en Systeemhervorming
Het boek 'Het Betonnen Beleid' leest als een visionair en gedurfd pleidooi voor sterkere regio's in een democratischer en federaal Europa, met minder verstikkende regelgeving en terughoudende Europese rechters.
Fiscale Autonomie en Primaat van de Kiezer
Een belangrijk punt is het herstellen van de band tussen inkomsten en uitgaven. Wie betaalt, bepaalt, en wie wil uitgeven, moet daar ook zelf belastingen voor heffen. Daarom pleit Jacobs in zijn boek voor meer fiscale autonomie voor de deelstaten. Dit zou het 'primaat van de kiezer' moeten worden, waarbij de kiezer vaststelt dat er, ondanks alle beloftes, weinig verandert en dat beloften worden verbroken.
Debat en Overtuiging boven Betonnering
Jacobs benadrukt dat de beste bescherming tegen radicale partijen die het systeem omver willen werpen, overtuiging is, niet betonnering. Het homohuwelijk zal niet overleven omdat het in de Grondwet staat, maar omdat er genoeg mensen overtuigd zijn dat holebi's gelijkwaardig zijn. Dit bereik je door debat en door mensen te overtuigen. Hetzelfde geldt voor de opvang van asielzoekers.
Rol van de Rechterlijke Macht
Er is kritiek op de rol van rechters, die soms worden gezien als 'activistisch'. Jacobs stelt echter dat de rechter de vertaling is van een bredere evolutie. Hij benadrukt dat de menselijke rechten inherent abstract zijn en dat niemand het principe van het recht op leven betwist. Het risico bestaat dat de rechtbank een tweede parlement wordt waar politieke verandering kan plaatsvinden, wat kan leiden tot politieke tegenreacties zoals het politiek benoemen van rechters, vergelijkbaar met de situatie in de VS.
Politici mogen van hem altijd zeggen dat ze het oneens zijn met de beslissing van een rechter. Rechters moeten zich er echter meer van bewust zijn dat hun uitspraak commotie kan veroorzaken, want met hun macht komt ook veel verantwoordelijkheid. Een gezonde scheiding der machten betekent respect voor elkaars rol én verstandige grenzen.
"Grondwettelijk Moment"
Jacobs spreekt over een 'grondwettelijk moment' voor onze grondwet en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Dit zou op een beter omlijnde, institutionele manier georganiseerd moeten worden. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) krijgt vaak kritiek, maar het recht op leven is inherent abstract en kan niet zomaar aan concrete beleidsdoelen worden gekoppeld.
Conclusie en Toekomstperspectief
Hoewel het boek 'Het Betonnen Beleid' oproept tot systeemhervorming, is er nog veel dat moet gebeuren. De eerste stappen zijn gezet, maar het is cruciaal dat politici het 'betonargument' niet gebruiken om hun eigen onmacht of onwil te maskeren. Zonder ernstig ingrijpen rijdt België recht op een betonnen muur.
Ondanks het betonnen beleid, wonen we in een bescheiden paradijs waar kwalitatieve gezondheidszorg, cultuur en onderwijs voor bijna iedereen toegankelijk zijn. Dit is te danken aan de inzet van vele "gewone" mensen, wiens positieve inbreng te weinig wordt gewaardeerd. Het is belangrijk om te luisteren naar de basis en niet uitsluitend te handelen vanuit de ivoren betontoren.
Quinten Jacobs, advocaat grondwettelijk recht, columnist bij De Tijd en lid van de Vrijddaggroep, is een nieuwe, interessante stem in het publieke debat. Zijn werk, dat druk geciteerd werd in het parlement en werd opgenomen in lijsten van beste boeken, biedt een essentiële analyse van de politieke onmacht en een aanzet tot broodnodige hervormingen.